Życie gospodarcze Żychlin

Życie gospodarcze, Żychlin.
Podstawowe znaczenie dla gospodarki Żychlina miały rzemiosło i handel. W 1845 roku ogółem było 113 rzemieślników. W mieście najwięcej było krawców, szewców, rzeźników, piekarzy, garbarzy. Wszystkie większe warsztaty rzemieślnicze należały do Żydów. Właścicielami trzech garbarni byli: Mosze Findler, Josek Kaycer i Leyb Gleyder, farbiarnia należała do Jakuba Klingera, a mydlarnia do Izraela Wyszogrodzkiego. W 1844 roku Traytel Zander założył fabryczkę tasiemek bawełnianych. Znacznie rozwinął się handel. W 1809 roku zajmowało się nim 19 osób, zaś niecałe pięćdziesiąt lat później (1854 r.) liczba ta wzrosła do 55, w 1860 roku było ich już 101: w tym zarejestrowanych było 15 kupców, 34 handlarzy oraz 52 kramarzy. Większość z nich była pochodzenia żydowskiego. Handlowano solą, wełną, skórami, płótnem, żelazem, trunkami zagranicznymi i wszystkim, co było potrzebne w społeczności. Handel zwiększył się jeszcze, gdy w 1862 roku została otworzona linia kolejowa z Łowicza do Bydgoszczy przez pobliskie Pniewo i Kutno.
W 1828 roku na prośbę Żydów właściciel miasta Aleksander Paweł Pruszak wybudował w pierzei północnej rynku jatki dla handlu mięsem o 13 komorach. Jatki były wydzierżawiane i przynosiły właścicielowi spory dochód.

 

Jatki dla handlu mięsem na żychlińskim rynku. Ze zbiorów rodzinnych Ewy Adrzejewskiej.

W pierwszej połowie XIX w. Żydzi mogli zamieszkiwać w całym mieście bez ograniczeń. Kupowali działki i budowali domy na terenie całego miasta. Były to domy murowane lub z drewna, ze ścianami murowanymi tylko od frontu, z kominem z cegły, kryte przeważnie gontem. W budynkach tych najczęściej część frontową zajmował sklep lub warsztat rzemieślniczy, w głębi parteru były pomieszczenia gospodarczo-magazynowe. Piętro było wyłącznie mieszkalne. Do przedsiębiorczych rodzin należeli: Winogron, Cynamon, Gostyński, Poznański, Opatowski, Szczygieł.

Z analizy wydanego w 1883 roku „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” opisującego Żychlin z końca XIX wieku wynika, że Żydzi niemal całkowicie zdominowali handel miasta. Na 184 sklepy funkcjonujące wówczas w mieście, jedynie 7 należało do chrześcijan. Piekarzy było 16, z tego tylko 4 katolików.
W latach 20. i 30. XX wieku nadal podstawowym zajęciem Żydów był handel, a także bankowość. Na 399 wykupionych patentów na handel, 244 posiadali Żydzi. Należy zauważyć, że w okresie międzywojennym handel był obszarem szczególnie zaciętej konkurencji miedzy kupcami polskimi a żydowskimi. Głoszono hasło: „Nie kupuj u Żyda”.
Gdy w 1925 roku rozpoczął działalność Bank Spółdzielczy (80 członków), w 1928 roku powstał konkurencyjny żydowski Bank Kupiecki Spółdzielczy (75 członków). Jego prezesem był Icek Żychliński, w zarządzie byli: Josek Zygielman, Moszek Rozenberg, Mordka Zygier, Jakób Rozendorf, Beniamin Płoński, Izrael Rubin, Josef Lichtenstein i Icek Rubin.
W grudniu 1926 r. rozpoczęła działalność „Spółdzielnia Kredytowa” w Żychlinie. Przewodniczącym rady nadzorczej był M. Biderman, a prezesem zarządu A. Kelmar.

Żydzi pracowali też w drobnych warsztatach rzemieślniczych. Z 57 zakładów krawieckich, działających w mieście, tylko 5 było własnością Polaków. Z kolei z 37 warsztatów szewskich, tylko 6 należało Polaków. Choć Żydzi wykupili 7 patentów w przemyśle, a 28 Polacy, to wiemy, że Polacy tylko na krótko przejęli odlewnię i zakłady metalurgiczne na ulicy 3 Maja.

Organizacje zawodowe:
„Gemiłus Chased”,
Stowarzyszenie Spożywców „Solidarność”,
Stowarzyszenie „Befrajung”,
Związek Kupców,
Związek Zawodowy Robotników Przemysłu Odzieżowego,
Żydowska Kooperatywa Społeczna,
Stowarzyszenie Drobnych Kupców i Handlujących Żydów,
Centralny Związek Rzemieślników Żydów,
Bank Kupiecki,
Bank Spółdzielczy,
Komitet Konstruktywnej Pomocy Wyrugowanym z Handlu Rodzinom Żydowskim.
Związku Rzemieślników Żydowskich (w Żychlinie w połowie lat dwudziestych związek liczył 38 członków, a jego zarząd w składzie: przewodniczący A. Gombiński, sekretarz U. Złotak i skarbnik A. Kanarek stanowili wyłącznie działacze Bundu).

 

Statut Stowarzyszenia Dobroczynnego „Gemiłus Hased” w Żychlinie. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. 749, k.1-21.