Cmentarz żydowski w Żychlinie podczas okupacji był miejscem mordu żychlińskich Żydów oraz miejscem pochówku Żydów zabitych przez Niemców w getcie. 3 marca 2022 roku o godz. 1300 właśnie w tym miejscu odbyły się obchody 80. rocznicy Zagłady żychlińskich Żydów. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Bożenę Gajewską z Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej i Annę Wrzesińską z Towarzystwa Miłośników Historii Żychlina. Patronat honorowy nad obchodami przyjęli: Elżbieta Wanda Sikora Przewodnicząca Rady Miejskiej w Żychlinie, Grzegorz Ambroziak Burmistrz Gminy Żychlin oraz Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi.
Bożena Gajewska prezes Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej i Anna Wrzesińska prezes Towarzystwa Miłośników Historii Żychlina powitały wszystkich przybyłych by uczcić pamięć o zamordowanych mieszkańcach Żychlina pochodzenia żydowskiego. O dziejach społeczności żydowskiej Żychlina opowiedziała Anna Wrzesińska, a Rabin Dawid Szychowski skierował kilka słów do zebranych i odmówił modlitwę. Głos zabrał także Grzegorz Ambroziak Burmistrz Gminy Żychlin, dzięki pomocy którego cmentarz został w części uporządkowany, by mogły się na nim odbyć obchody. Staraniem Burmistrza mieszkańcy Żychlina w dniach od 1 do 15 marca 2022 roku na żychlińskim rynku mogą oglądać wystawę pt. „Zagłada żydowskich miasteczek” przygotowaną przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi. Zebrani złożyli kwiaty pod pomnikiem ofiar Zagłady i zapalili znicze. W obchodach udział wzięli: Magdalena Krupińska-Kotulska Wicestarosta Kutnowski, Elżbieta Wanda Sikora Przewodnicząca Rady Miejskiej w Żychlinie, Agnieszka Sidwa Przewodnicząca Komisji Oświaty, Kultury, Sportu i Spraw Społecznych Rady Miejskiej w Żychlinie, Grzegorz Ambroziak Burmistrz Gminy Żychlin, Józef Weininger Przewodniczący Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi, Rabin Dawid Szychowski z Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi, Ks. Andrzej Młodziejewski wikariusz Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. Św. Apostołów Piotra i Pawła w Żychlinie, Grażyna Baranowska członkini zarządu Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej, uczniowie Szkoły Podstawowej nr 2 w Żychlinie z nauczycielką historii Marleną Lewandowską, Szkoły Podstawowej w Grabowie z nauczycielką historii Agnieszką Karolak, członkowie Towarzystwa Miłośników Historii Żychlina, przedstawiciele Straży Pożarnej i mieszkańcy Żychlina. Marek Gołębiewski, redaktor naczelny Kutno TV, uwiecznił obchody dla TVP 3.
https://lodz.tvp.pl/58842255/obchody-zaglady-zydow-w-zychlinie
Kamień z tablicą pamiątkową, Żychlin, ul. Barlickiego (po stronie parku)
W 2022 roku Stowarzyszenie Potomków Żydowskich Polski Centralnej Grupa Żychlin oraz mieszkańcy Żychlina wspólnie uczcili pamięć o Zagładzie żychlińskich Żydów. Naprzeciw siedziby Urzędu Gminy w Żychlinie stanął kamień z tablicą pamiątkową o treści: Ku pamięci tysięcy żydowskich mieszkańców Żychlina, którzy pomogli zbudować miasto i żyli w nim przez pokolenia. W 1940 roku niemieccy okupanci deportowali żychlińskich Żydów do gett, a w 1942 roku wywieźli ich na śmierć do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Społeczność Żychlina i Stowarzyszenie Potomków Żydowskich Polski Centralnej, Grupa Żychlińska.
Społeczność Żychlina zgromadziła się 22 czerwca 2022 roku na uroczystości odsłonięcia kamienia z tablicą pamiątkową poświęconą żydowskim mieszkańcom Żychlina. Uroczystość była transmitowana na żywo na facebooku TPZK. Oglądali ją potomkowie żychlińskich Żydów. Prowadziły ją Bożena Gajewska (autorka i koordynatorka projektu) oraz Anna Wrzesińska (prezes Towarzystwa Miłośników Historii Żychlina).
Burmistrz Gminy Żychlin Grzegorz Ambroziak dokonał odsłonięcia tablicy.
Projekt „Śladami żychlińskich Żydów” realizowany był w celu upowszechniania wiedzy o dziedzictwie żydowskim. Został dofinansowany przez Forum Dialogu, którego przedstawiciel – Bartosza Duszyńskiego gościł na uroczystości. Projekt realizowany był przez w ramach działalności członkowskiej Bożeny Gajewskiej w Towarzystwie Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej w partnerstwie z Towarzystwem Miłośników Historii Żychlina.
Patronat honorowy nad projektem przyjęli:
Burmistrz Gminy Żychlin Grzegorz Ambroziak
Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich
Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce
Stowarzyszenie Potomków Żydowskiej Polski Centralnej Grupa Żychlin
Odsłonięcie kamienia pamiątkowego poświęconego żydowskim mieszkańcom Żychlina jest finalnym wydarzeniem w tym projekcie. Treść napisu na tablicy została uzgodniona z potomkami żychlińskich Żydów. Kamień został postawiony na terenie Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej im. Marii Kownackiej w Żychlinie, dziękujemy pani dyrektor Ewie Andrzejewskiej za użyczenie terenu. Dziękujemy także panu Januszowi Nowickiemu, którego firma wykonała prace budowlane związane z upamiętnieniem. Największe podziękowania koordynatorka projektu Bożena Gajewska złożyła na ręce burmistrza Gminy Żychlin pana Grzegorza Ambroziaka. Podziękowała Przewodniczącej Rady Miejskiej w Żychlinie Elżbiecie Wandzie Sikora, Przewodniczącej Komisji Oświaty, Kultury, Sportu i Spraw Społecznych Agnieszce Sidwa, dyrektor Żychlińskiego Domu Kultury Magdalenie Modrzejewskiej-Rzeźnickiej, dyrektorom żychlińskich szkół, całej społeczności Żychlina, zarówno mieszkańcom, uczniom, a także szkołom i instytucjom za wsparcie, pomoc i udział w projekcie.
Burmistrz Gminy Żychlin Grzegorz Ambroziak w kilku słowach wspomniał o kilkusetletniej obecności Żydów w Żychlinie, o wspólnym tworzeniu historii, kultury, przemysłu i handlu w mieście oraz o tragicznych losach społeczności żydowskiej, która została zgładzona przez niemieckich nazistów.
Foto odsłonięcie kamienia z tablicą pamiątkową. Fot. Bożena Gajewska. Z archiwum domowego autorki.
Tablica pamiątkowa – Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, Żychlin, Aleje Racławickie 5 – Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Żychlinie
W 2023 roku członkowie Stowarzyszenia Potomków Żydowskich Polski Centralnej Grupa Żychlin ufundowali tablicę pamiątkową poświęconą Stanisławowi Szułdrzyńskiemu o treści:
„Narażając siebie i swoją rodzinę, w czasie okupacji niemieckiej Stanisław Szułdrzyński potajemnie dostarczał żywność do żychlińskiego getta. Po likwidacji getta wraz z żoną Stanisławą udzielał schronienia Żydom w swoim domu i pomagał im w ucieczce. 17 lipca 1977 r. Yad Vashem uznał Stanisława Szułdrzyńskiego za „Sprawiedliwego wśród Narodów Świata”. Niech pamięć o nim i jego czyny będą błogosławieństwem.”
W maju 2023 roku gościliśmy w Żychlinie ponad 30 członków Stowarzyszenia Potomków Żydowskich Centralnej Polski (Association of Descendants of Jewish Central Poland), którzy teraz, w maju, odwiedzają miasta i miasteczka centralnej Polski takie jak Włocławek, Żychlin, Krośniewice, Dąbrowice, Kowal, Gąbin, Gostynin, Izbica Kujawska, Lubień Kujawski, Koło, Lubraniec, Kłodawa, Przedecz, Brześć Kujawski. Była to historyczna wizyta, bo mogliśmy spotkać się z Potomkami polskich Żydów z niedalekich miast i miasteczek. Potomkowie polskich Żydów (w tym żychlińskich) przybyli z różnych stron świata (USA, Kanady, Australii, Izraela, Holandii, Wielkiej Brytanii i innych krajów). To ogromny zaszczyt, ale i radość gościć Potomków w Żychlinie, które było domem ich Przodków. W mieście, w którym przez ponad 500 lat Polacy i Żydzi wspólnie tworzyli historię, gospodarkę i kulturę.
Foto Wizyta Potomków w Żychlinie. Maj 2023 roku. Fot. Bożena Gajewska. Z archiwum domowego autorki.
W Oddziale w Kutnie Archiwum Państwowego w Płocku jest wiele dokumentów dotyczących życia i działalności społeczności żydowskiej w Żychlinie. Warto korzystać z zasobów Archiwum.