Synagoga, Żychlin, róg ul. Zdrojowej/Złotej (dawniej Źródlana)
Murowana synagoga duża w Żychlinie została zbudowana około 1880 roku. Wzniesioną ją w pobliżu starej bóżnicy drewnianej, przebudowanej w połowie wieku. Powstała na planie prostokąta o wymiarach 16 x 22 m, z kwadratową salą modlitw od wschodu i przedsionkiem od zachodu. Wysokie okna zakończone łukiem pozwalały doświetlić wnętrze na wszystkich poziomach i stanowiły główny element kompozycyjny zewnętrznej architektury budowli. Budynek wieńczył dwuspadowy dach z trójkątnymi szczytami.
Autorem projektu architektonicznego synagogi był Jan Kowalski, inżynier powiatu kutnowskiego, który najprawdopodobniej wzorował się na wcześniejszym projekcie Sylwestra Baldi. W latach 20. XX wieku, przeprowadzono prace budowlane przy murowanej synagodze, które zmieniły kompozycje bocznych elewacji. W jej wnętrzu mieściła się galeria, obiegająca z trzech stroną salę główną, wsparta na żeliwnych kanelowanych korynckich kolumnach, z wysoką drewnianą balustradą, wypełnioną rzędami płycin z dekoracją malarską.
Obok synagogi znajdował się dom rabina z salą modlitewną (zwane Rabinówką, w której po wojnie mieścił się magiel) i mykwa oraz rzeźnia rytualna.
W czasie okupacji Niemcy zdewastowali budynek synagogi, urządzając w nim magazyn. Zamurowano wówczas wysokie, półokrągło zakończone okna, zostawiając tylko ich górną część.
Gdy skończyła się II wojna światowa i spisywano straty, Estera Hamburg w imieniu Komitetu Żydowskiego w Żychlinie podała informację władzom miasta, że synagoga duża (w rubryce wielkość wpisano: 9000 m3) została zniszczona w 25%, do tego brak jest jej wyposażenia – zniszczonych zostało 86 ławek, stolików i krzeseł, a w bibliotece zniszczono ponad tysiąc książek.
Polskie władze po 1945 roku także urządziły w budynku synagogi magazyn, który funkcjonował do lat 90. XX wieku.
Obecnie synagoga jest ruiną grożącą zawaleniem, pozbawioną dachu, z zamurowanymi wejściami. Pozostałe budynki nie istnieją.
Dziennik Łódzki z 20-21 września 2003 roku.
Synagoga została wpisana do Rejestru zabytków nieruchomych województwa łódzkiego nr rej.: 547 z 30.01.1986 roku. Na stronie internetowej https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-242644 znajdują się poniższe informacje (tzw. biała karta) o żychlińskiej synagodze opracowane przez Jolantę Graczyk.
Więcej o synagodze w Żychlinie przeczytasz tutaj:
https://docplayer.pl/27135046-Historia-i-dzieje-budowy-synagogi-w-zychlinie.html