Pierwsi Żydzi zaczęli się osiedlać w Żychlinie na początku XVIII wieku. Informacje o osadnictwie żydowskim znalazły się w spisie podatkowym pogłównego żydowskiego z lat 1734-1735. Żydzi zamieszkujący wówczas w Żychlinie stanowili przykahałek należący do gminy kutnowskiej.
W 1766 roku powstała gmina żydowska.
W 1780 roku wybudowano drewnianą synagogę.
W 1827 roku mieszkało w Żychlinie 782 Żydów – 61% ogółu mieszkańców.
W 1857 roku mieszkało 1062 Żydów, stanowiąc 66% ogółu mieszkańców.
W 1880 roku wybudowano kamienną synagogę.
W Tabeli likwidacyjnej zatwierdzonej dla mieszkańców miasta Żychlina 11 lipca 1868 r. wpisane zostały nieruchomości należące do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Żychlinie:
- dom noclegowy o powierzchni 19 prętów,
- dom dla rabina i szkoła żydowska o powierzchni 23 pręty,
- mykwa i szpital o powierzchni 7 prętów,
- plac obok szkoły o powierzchni 73 pręty,
- cmentarz żydowski w Żychlinie o powierzchni 1 morga i 52 pręty,
Tabele likwidacyjne dotyczące majątków prywatnych, instytutowych i majorackich były dokumentami uwłaszczeniowymi i stanowiły dowód prawny własności.
Wykorzystano informacje zawarte w Tabeli likwidacyjnej dla mieszkańców miasta Kutna zatwierdzona 11 lipca 1868 r. (napisana cyrylicą). Ze zbiorów Archiwum Państwowe w Płocku Oddział w Kutnie, AMK sygn. 839, k. 19.
W drugiej połowie XIX wieku w Żychlinie rozwinął się ruch chasydzki, skupiony wokół cadyka z Góry Kalwarii. Istniały tu dwie synagogi i szkoła żydowska oraz szpital.
W 1897 roku, mieszkało w mieście 2268 Żydów, stanowiąc 47% ogółu mieszkańców.
W okresie międzywojennym w skład gminy żydowskiej wchodziło miasto Żychlin, gmina Żychlin, Dobrzelin, Szymanów, Oparów, Kurza Jama, Pniewo, Podwale.
Społeczność żydowska w Żychlinie liczyła w 1939 roku około 3000 osób – około 40% mieszkańców.
Żydzi w Żychlinie mieszkali w skupiskach na wybranych ulicach takich jak:
– ul. Budzyńska – 35 % ogółu mieszkańców,
– Stary Rynek – 24,5 % ogółu mieszkańców,
– ul. Pasiecka – 10,5 % ogółu mieszkańców,
– ul. Buszkowska – 7,1 % ogółu mieszkańców,
– ul. Sądowa – 3,4 % ogółu mieszkańców,
– Nowy Rynek – 3,4 % ogółu mieszkańców,
– ul. Sannicka, Gąbińska i Żabia – 15,3 % ogółu mieszkańców.
1 września 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa. Po wkroczeniu Niemców do Żychlina sytuacja Żydów diametralnie się zmieniła.
Więcej o historii Żychlina, jego mieszkańcach można przeczytać tutaj (a nawet pobrać publikację w wersji PDF):
https://gminazychlin.pl/files/2019/10/dzieje-zychlin.pdf
Wykorzystano informacje z :
https://www.jhi.pl/storage/file/core_files/2020/10/28/bf8aeb45b670f0fa837a9c6bd1f196ea/Z_ychlin_111.pdf
publikacji Tomasza Kawskiego pt. „Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918-1942”
W 1928 roku Gmina Wyznaniowa Żydowska w Żychlinie posiadała następujące nieruchomości:
- Synagoga murowana (wymiary: 22m x 16 m x 10 m)– 19 prętów
- Bożnica (wymiary: 12,6m x 9,4 m x 10 m) i dom drewniany mieszkalny dla rabina (wymiary: 11,7 m x 8,3 m x 7 m) – 23 pręty
- Żydowskie zakłady kąpielowe (budynek murowany z kotłownią – wymiary: 14,4 mx14,4 m x 10 m) – 7 prętów
- Plac koło synagogi i rzeźnia rytualna (budynek murowany, wymiary: 13,2 m x 7 m x 5 m)) – 173 pręty
- Cmentarz żydowski stary (ogrodzony) – 1 morga 52 pręty + budynek dla dozorcy – 138 prętów
- Cmentarz żydowski nowy (ogrodzony) – 150 prętów
Informacja ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie, SPK sygn. 317.
