W XVIII wieku, w świecie żydowskim pojawił się chasydyzm, którego celem była odnowa religijności wyznawców judaizmu. Od początku nowy ruch religijny był mocno zakorzeniony w Kutnie. Na początku XX wieku miasto było jednym z centrów studiów nad Torą. Od XIX wieku Kutno było również jednym z centrów żydowskiego Oświecenia – Haskali. Ruch ten propagował rozdział społeczeństwa od religii, co dla religii żydowskiej było czymś zgoła rewolucyjnym. Przyczyniając się do rezygnacji z zewnętrznych oznak żydostwa – ubioru, wyglądu – golenia bród, a także do laicyzacji i przyswojenia sobie wielu elementów świata gojów, co dla ortodoksyjnego Żyda było nie do zaakceptowania.
Te dwa nurty wpływały niezwykle silnie na całą społeczność żydowska w Polsce, również w Kutnie. Walka w środowisku żydowskim przebiegała najczęściej na linii ortodoksi, utożsamiani z tradycyjnym żydostwem, czego zewnętrznym wyrazem był ubiór – chałat i wygląd – jarmułka i pejsy oraz zwolennicy oświecenia Haskali – ubierający się po europejsku i nie do odróżnienia w społeczeństwa – bez bród, pejsów.
Kutnowscy ortodoksi, wśród nich rabin Izaak Trunk (drugi od lewej strony). Ze zbiorów Muzeum Pałac Saski w Kutnie, sygn. MRK/H /2530.
Mieszkańcy Kutna na tle kościoła p.w. św. Wawrzyńca, 1915 r. Ze zbiorów MiPBP w Kutnie.
Kutno, ul. Szaloma Asza, fragment dawnej ulicy Pereca, w czasie okupacji niemieckiej Treppenstrasse, 1940 r. Ze zbiorów MiPBP w Kutnie.
Ulica Przeskok (obecnie Szaloma Asza) po 1945 roku. Fot. Andrzej Szurzec . Ze zbiorów Andrzeja Szurzeca.
Na podwórzu jednego z domów przy ul. Królewskiej w Kutnie. Ze zbiorów Muzeum Pałac Saski w Kutnie.
W Kutnie funkcjonowały dwa rodzaje szkolnictwa: religijne i świeckie. W chederze uczyły się dzieciom 5 do 12 lat. Przy synagodze kutnowskiej funkcjonowały 3 oddziały Talmud Tory. Oprócz tego działała Jesodaj Tora, Am Ha Sefer oraz Bet Jakob dla dziewcząt. Starsza młodzież uczęszczała do Jesziwy. Nauka świecka z elementami religii na poziomie podstawowym odbywała się w Szkole Powszechnej nr 3 przy ul. Kościuszki 10. W 1928 roku powstała druga szkoła podstawowa – nazywana szkołą Medema. Dziewczęta uczyły sięna pensjiHeleny Iberalowej, która mieściła się w domu Wolmana przy ulicy Narutowicza (tylko dla dziewcząt żydowskich)lub pensji Bronisławy Jelskiej. Przy ul. 3 Maja 34funkcjonowało Gimnazjum Żydowskie dla chłopców oraz Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne Towarzystwa Żydowskich Szkół Średnich w Kutnie.
Biblioteki:
Biblioteka im. Pereca przy ul. Królewskiej (3500 książek),
Syjonistyczna (2500 książek),
Achad Hamir (1520 książek).
Pensja Bronisławy Jelskiej – żydowska uczennica. Ze zbiorów Muzeum Pałac Saski w Kutnie.
Pensja Bronisławy Jelskiej – żydowska uczennica. Ze zbiorów Muzeum Pałac Saski w Kutnie.
Świadectwo szkolne Nysena Welcmana, ucznia Wydziału Humanistycznego Gimnazjum Koedukacyjnego Towarzystwa Żydowskich Szkół Średnich w Kutnie, rok szkolny 1932/33. Zbiory MiPBP w Kutnie, kolekcja Henryka Lesiaka.
Świadectwo szkolne Nysena Welcmana, ucznia Wydziału Humanistycznego Prywatnego Gimnazjum Koedukacyjnego Towarzystwa Żydowskich Szkół Średnich w Kutnie, rok szkolny 1934/35. Zbiory MiPBP w Kutnie, kolekcja Henryka Lesiaka.
W 1933 roku powołano Komitet Budowy Gmachu dla Szkoły Żydowskiej w Kutnie:
Dokumenty dotyczące Komitetu Budowy Gmachu dla Szkoły Żydowskiej w Kutnie. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi, zespół 166, sygn. 729.
Towarzystwo Żydowskich Szkół Średnich w Kutnie
Dokumenty dotyczące Towarzystwa Żydowskich Szkół Średnich w Kutnie. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi, zespół 166, sygn. 739.
