Ruiny byłego niemieckiego Judenlager „Konstancja” (obóz dla Żydów) w Kutnie przy ul. Mickiewicza 100. Wygląd nieruchomości w końcu lat 40. XX wieku. Fot. Józef Szymańczyk. Ze zbiorów Muzeum Pałac Saski w Kutnie.
Budynki mieszkalne należące do osiedla fabrycznego Cukrowni „Konstancja”, wykorzystywane podczas okupacji niemieckiej na potrzeby Judenlager „Konstancja”. Wygląd nieruchomości w końcu lat 40. XX wieku. Z archiwum domowego Rafała Jóźwiaka.
W 1939 roku, gdy rozpoczynała się II wojna światowa, Kutno liczyło 26 000 mieszkańców, w tym pochodzenia żydowskiego było około 7000 osób. Niemcy zamordowali prawie całą społeczność żydowską zamieszkującą Kutno. W 1945 roku do Kutna wróciło niewielu ponad 100 żydowskich mieszkańców.
Cały majątek nieruchomy i ruchomy należący do przedwojennej Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Kutnie zostały przejęte przez polskie państwo. Dom nauki Bet midrasz – średnią szkołę religijną, przeznaczoną tylko dla młodzieży męskiej, znajdująca się przy ul. Senatorskiej 143, po zakończeniu II wojny światowej przejęły władze Kutna i urządziły w nim Straż Pożarną. W budynku mykwy i budynku zajmowanym przez rzezaka zorganizowano masarnię. Po synagodze, zniszczonej przez Niemców, nie było śladów – ogromne puste miejsce.
O cmentarz żydowski ani ówczesne władze samorządowe, ani mieszkańcy nie tylko nie dbali, lecz także go niszczyli i profanowali. Kutnianie kradli z niego ziemię, pozostałe nagrobki i cegłę ze zniszczonego muru, a władze samorządowe na to nie reagowały. W Kutnie nie było już Gminy Żydowskiej ani zorganizowanej społeczności żydowskiej, które mogłyby się zaopiekować cmentarzem. Przebywający w mieście Żydzi widzieli, jaki jest stan kutnowskiego cmentarza żydowskiego. Macewy z kutnowskiego cmentarza podczas okupacji Niemcy wykorzystali jako podmurówki do budynków, utwardzenia dróg, chodników, podjazdów do garaży. Nieliczne nagrobki, jakie pozostały po wyzwoleniu Kutna na terenie cmentarza, zostały zniszczone przez mieszkańców Kutna lub zniknęły. Ukradli je polscy mieszkańcy naszego miasta.
Dom nauki Bet midrasz (Synagoga Mała). Budynek przy ul. Senatorskiej 143 (obecnie nieistniejący). Po zakończeniu II wojny światowej budynek został przejęty przez władze Kutna i urządzono w nim Straż Pożarną. Stanowił on przedmiot sprzedaży w zamian za ogrodzenie cmentarza żydowskiego w Kutnie (w latach 70. XX. wieku zbudowano tu Dom Książki, później funkcjonował w tym miejscu sklep KZD „Exdrob”, obecnie to Fit Cake przy ul. Barlickiego 22). Z archiwum Muzeum Pałac Saski w Kutnie. Fot. Józef Szymańczyk.
Pod koniec 1945 roku Komitet Pomocy Żydom Oddział w Kutnie zwrócił się z prośbą do Zarządu Miejskiego w Kutnie o zwrot budynku przy ul. Senatorskiej 48 w Kutnie, należącego przed wojną do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Kutnie, a obecnie zajmowanego przez Straż Pożarną. Prośbę uzasadniono następująco: „W związku z oczekiwaniem większego transportu repatriantów żydowskich z ZSRR (którego się spodziewamy na dniach) budynek ten jest nam potrzebny na urządzenie domu noclegowego”. Budynku nie odzyskali…
Plac 19 stycznia (obecnie plac Piłsudskiego) w Kutnie. Lata 40. XX wieku. Ze zbiorów Roberta Feliniaka.
Ulica Barlickiego w Kutnie (w stronę ulicy Kościuszki) jeszcze przez wiele lat po 1945 roku przypominała wyglądem dawną ulicę Senatorską, przy której mieszkała społeczność żydowska. Z archiwum domowego Ewy Adamiak.
Ruiny lodowni należącej przed 1939 rokiem do Natana Wiensteina w parku im. Romualda Traugutta istniały aż do końca lat 60. XX wieku. Wyburzono je, a w tym miejscu powstał Kutnowski Dom Kultury. Fot. Z Ciekliński. Z archiwum domowego Magdaleny Górskiej- Kameli.
Mordechaj Canin napisał w swoich wspomnieniach z podróży po Polsce w latach 1946-47: „Kiedy odwiedziłem Kutno, mieszkało tam dziesięciu Żydów. Tylko Bóg wie, co ich trzyma w mieście, ale tylko Bóg wie też, że nie wytrzymają długo. Odepchnie ich smutek i samotność. Jaki tam panuje smutek i beznadzieja, czuje nawet ochrzczona Żydówka, która teraz, gdy w Kutnie nie ma już Żydów, troszczy się o ocalałych. A jak do Kutna przyjeżdża Żyd, to chce z nim rozmawiać tylko w jidysz.” (Mordechaj Canin, Przez ruiny i zgliszcza. Podróż po stu zgładzonych gminach żydowskich w Polsce, Warszawa 2018, s.156.
„Po wojnie (Rita Turbowicz) wróciła do Kutna. Prócz niej przeżyli dr Finkielstein z żoną – to oni mieszkali w mieszkaniu wujostwa. Byli na urlopie, Rita przyszła do ich mieszkania aby podlać kwiaty. Dr Finkielstein pracował w szpitalu wojskowym. Rita była pielęgniarką w ambulatorium. Kochałam Ritę. Była wspomnieniem mojego dzieciństwa, jedyna pozostała… Gdy przyjeżdżałam do Kutna, siedziałam w jej małym mieszkanku i godzinami słuchałam jej opowiadań. W roku 1953, po sprawie lekarzy żydowskich, oskarżonych o spisek przeciwko Stalinowi, w Polsce zaczęły się „czystki” i wtedy wyrzucono Ritę z pracy, bez podania powodu. Wystarczyło, że była Żydówką. Dla Rity była to nowa tragedia, oddana pracy, samotna, chyba jedyna Żydówka pozostała w Kutnie”. Fragment wspomnień pt. „Mieszkam w Szwecji” Idy Kowal (Goteborg) opublikowano w „Zarysie historii Żydów Ziemi Kutnowskiej”,2018, s.331-346.
„W końcu, po wszystkim, przez co przeszedłem w ciągu ostatnich sześciu lat od początku wojny, zobaczę moją ukochaną rodzinę ponownie i zacznę żyć” — napisał Laron. Spakował mundur, nieliczne wyposażenie, które miał i doświadczenia wojenne, i wyruszył w podróż do domu rodziców w Polsce, przekonany, że jest w drodze na ekscytujące spotkanie.” Chodziłem po mieście i nie mogłem znaleźć nikogo, kto znałby moją rodzinę. W końcu znalazłem krewnego naszej gospodyni. To, co powiedziała mi tego ranka, było najgorsze ze wszystkich. Nie miałem innej rodziny. Byłem zupełnie sam na tym świecie. Moi rodzice zostali zamordowani w krematoriach w Auschwitz, a mój ukochany brat został wysłany do Treblinki i nigdy nie wrócił.” Fragment artykułu Shai Levy o Samuelu Laronie pt. Prawdziwy bohater: żydowski pilot, który nie poddał się Niemcom. https://www.mako.co.il/pzm-magazine/army-stories/Article-68ec5499388bc41006.htm
Ulica Barlickiego w Kutnie (dawniej ulica Senatorska) nie zmieniła swego wyglądu aż do lat 70. XX wieku. W domach przy tej ulicy zamieszkiwała społeczność żydowska. Z archiwum domowego Janiny Kaczmarek.
Ulica Barlickiego w Kutnie (dawniej ulica Senatorska) w stronę ulicy Kościuszki. W głębi widoczny kościół św. Wawrzyńca. Z archiwum domowego Magdaleny Górskiej – Kameli.
Budynek przy ulicy Zamenhofa 7 w Kutnie. Fot. M. Pracuta. Z archiwum domowego Magdaleny Górskiej – Kameli.
