Okupacja niemiecka 1939-1945

Kutno podczas okupacji niemieckiej. 1939-1945. Ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej, Oddział w Łodzi, sygn. IPNLd-1-4-12-2-1; IPNLd-1-4-11-1-1; IPNLd-1-4-10-2-1; PNLd-1-4-10-3-1; IPNLd-1-1-2-6-1; IPNLd-1-4-10-4-1; IPNLd-1-4-12-1-1.

Uroczysty apel 1. batalionu 12 pułku piechoty Wermachtu w parku im. R.Traugutta. Kutno, 6 października 1940 roku. Album Hermana Baltruschata. Ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej, Oddział w Łodzi, sygnatury: BU_2972_61_0024-1; BU_2972_61_0024-2; BU_2972_61_0024-3; BU_2972_61_0024-4;

Wybuch II wojny światowej otworzył najtragiczniejszy okres w dziejach społeczności żydowskiej Kutna. Kutnowscy Żydzi, podobnie jak w całej okupowanej Polsce, zostali poddani dotkliwym represjom. Od października Niemcy rozpoczęli rabunki majątków i mienia żydowskiego. Żydzi zmuszani byli do przymusowych prac, w wielu przypadkach poniżających godność człowieka. Od 8 grudnia 1939 roku zaczął obowiązywać kutnowskich Żydów nakaz noszenia żółtej gwiazdy oraz zakaz poruszania się po chodnikach i przebywania po godzinie 18.00 na ulicach miasta. Nie wolno im było korzystać z opieki szpitalnej. Z początkiem 1940 roku nakazano opuścić miasto wszystkim Żydom przybyłym z innych miast w czasie działań wojennych. W tym czasie, w obozie przejściowym, utworzonym w magazynach Polskiego Monopolu Tytoniowego przy ul. Przemysłowej, Niemcy przetrzymywali ludność żydowską. Byli to nauczyciele (A. Klapper, F.Kac, S. Klapper, Ch. Meller, R. Rotapfel i Sz. Przygoda) i zamożniejsi mieszkańcy Kutna (Kilbert, Rabe, Kronzylber, Korn i inni). W obozie przebywali około miesiąca, po czym wywożono ich do obozu przejściowego przy ul. Łąkowej w Łodzi, a następnie do obozów koncentracyjnych lub więziono w getcie.

Część polskich sąsiadów współczuła Żydom ich losu, część wyrażała niechęć wobec nich, większość reagowała obojętnością.
Szantaże, denuncjacje, grabieże… „12 lutego (1940 roku) przybyła do Kutna ekspedycja 10 volksdeutschów z powiatu gostynińskiego i naszego, która zaczęła dokonywać masowych rekwizycji u Żydów na rzecz nowo sprowadzonych kolonistów z Rzeszy. Niezbyt chwalebną rolę odgrywali przy tym Polacy: z jednej strony szantażowali Żydów, grożąc, iż doniosą, że jest u nich coś do zajęcia – z drugiej strony po otrzymaniu pieniędzy i tak denuncjowali”. Dokument nr 25, Archiwum Ringelbluma, Tereny wcielone do Rzeszy. Kraj Warty. ŻIH, sygn. ARG I 837 (Ring.I/839).
Wspaniałą kutnowską synagogę z II połowy XVIII wieku, Niemcy kilkakrotnie podpalali, ale nie spłonęła doszczętnie. Synagoga stopniowo popadała w ruinę, do czego oprócz Niemców przyczynili się również mieszkańcy Kutna, kradnąc okna, drzwi, a nawet podłogę.

Niemcy zniszczyli cmentarz żydowski w Kutnie, ohel Trunka, dom przedpogrzebowy, bramę i mur z czerwonej cegły, którym był w całości otoczony. Zdemontowali kamienne nagrobki z cmentarza żydowskiego w Kutnie. Wykorzystali je do utwardzania chodników, placów i podwórek domów. Także do utwardzenia podwórka przygotowywanej siedziby NSDAP.

 

W Kutnie powstało największe getto w powiecie kutnowskim. Niemcy utworzyli je  w dniach 15–16 czerwca. Według niektórych historyków warunki życia w bardzo zatłoczonym i odizolowanym getcie w Kutnie (nazywanym również „Konstancją”, od zniszczonej cukrowni, która była częścią getta) należały do ​​najgorszych ze wszystkich gett w Kraju Warty. Do lipca 1941 roku zubożała populacja skurczyła się do 6015 osób w wyniku epidemii tyfusu, głodu i mordów przeprowadzonych przez Niemców. W 1941 roku nieznana liczba Żydów została deportowana do obozów pracy przymusowej w okolicach Poznania. Niemcy  uwięzili tam około 8000 osób – Żydów z Kutna i z okolicznych miejscowości.

Deportacja kutnowskich Żydów do Judenlager „Konstancja”. Ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej, Oddział w Łodzi. Sygn. BU_2972_61_0020-3; BU_2972_61_0020-4; Ld_BU_2972_61_0019-1; Ld_BU_2972_61_0019-3; BU_2972_61_0020-6; BU_2972_61_0020-2; Ld_BU_2972_61_0019-2; BU_2972_61_0028-1; BU_2972_61_0028-2; Ld_BU_2972_61_0019-4; Ld_BU_2972_61_0019-5; Ld_BU_2972_61_0019-6.

Warunki panujące w getcie były straszliwe. Na tak dużą liczbę osób przypadały tylko jedno ujęcie wody i trzy ubikacje. Ludzie mieszkali pod gołym niebem, budując prowizoryczne zadaszenia. Panowała ciasnota, głód, nędza, terror i odbywały się zbiorowe egzekucje.  W 1941 roku nieznana liczba Żydów została deportowana do obozów pracy przymusowej w pobliżu Poznania. W 1941 roku wybuchła epidemia tyfusu plamistego.

Po tym, jak 16 czerwca 1941 roku Hans Burkhardt, prezydent Rejencji Hohensalz, zarządził zaostrzenie godziny policyjnej w kutnowskim getcie (prawdopodobnie w związku z rozprzestrzenianiem się tyfusu), zostało ono uznane za Lager (obóz koncentracyjny).

Poniżej unikatowe fotografie wykonane w niemieckim obozie dla Żydów  Judenlager „Konstancja” w Kutnie. Zostały one zrobione w dniu 16 czerwca 1940 roku przez niemieckiego żołnierza Wilhelma Hansena. Zachowały się 83 fotografie z deportacji społeczności żydowskiej z Kutna do obozu, a także zdjęcia z samego obozu. Fotografie są własnością Muzeum Żydowskiego w Rendsburgu (Niemcy), a  dzięki wieloletniej dobrej współpracy z tą instytucją otrzymałam ich skany i mogę je wykorzystywać w celach edukacyjnych…

Nie jest znana liczba osób zamordowanych przez Niemców. Codziennie wywożono zmarłych lub zamordowanych w getcie ludzi na cmentarz żydowski w Kutnie i tam odbywał się ich pochówek. Kwerenda w kutnowskim Archiwum wykazała, że do ksiąg zgonów Niemcy wpisali 1056 Żydów zmarłych lub zabitych w Judenlager „Konstancja” w Kutnie. Wszyscy ci zmarli Żydzi zostali pochowani na cmentarzu żydowskim w Kutnie. Żydów kopiących groby Niemcy zabijali na miejscu. Cmentarz ten był także miejscem zbiorowych egzekucji Żydów.
Pomoc żywnościowa dla Żydów więzionych w Judenlager ”Konstancja”: „Żydzi powiedzieli nam, co jest najpotrzebniejsze w getcie – oczywiście zawsze przedmiotem zamówień była żywność. Na pewno taką gromadę ludzi trudno było nasycić przemycaną ilością żywności. Ponieważ za podawanie czegokolwiek Żydom groziła śmierć, pozostawał tylko ostrożny przemyt. Do każdego wozu węgla, czy kartofli, na spód kładliśmy masło, kury, kaczki lub gęsi albo mąkę, cukier, kaszę, groch, fasolę. Sery i różne tłuszcze pochodziły z sąsiadującej ze Spółdzielnią mleczarni. (…) Byłbym nie w porządku z własnym sumieniem, gdybym Żydom nie pomagał w ich ciężkim losie. Więcej dla nich zrobić nie byłem w stanie…”. Zeznanie Czesława Bryłki, kierownika oddziału Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Wspólna Praca” w Kutnie. IPN sygn. BU 392/1048.

Wykorzystano informacje zawarte na stronie internetowej:

https://collections.yadvashem.org/en/deportations/13809297

 

Tu można przeczytać o Hugo Jaegerze, osobistym fotografie Hitlera, który wykonał kolorowe fotografie w Judenlager „Konstancja” w Kutnie. Fotografie są własnością magazynu „Life”.

W drugiej połowie marca 1942 roku – źródła spierają się o dokładne daty między 19 a 26 marca – w trakcie likwidacji gett w powiecie kutnowskim, getto w Kutnie zostało zlikwidowane. Najprawdopodobniej w ramach przygotowań do zbliżającej się deportacji ludności żydowskiej z Kutna, podobnie jak miało to miejsce w przypadku deportacji w całym Kraju Warty, Niemcy zmusili społeczność żydowską do płacenia podatków: 10–12 reichsmarek za każdego deportowanego Żyda.
Wydaje się, że żydowscy przywódcy i policjanci zostali rozstrzelani na miejscowym cmentarzu na krótko przed deportacją. W tym przypadku miejscowy oddział Gestapo, dowodzony przez Michela Stumplera, i jego zastępcę Hoffmanna, korzystali z pomocy 41. batalionu rezerwowego policji, który strzegł getta.
Pinkas Hakehillot zauważa, że ​​ostatni list z Kutna, który dotarł do Gąbina (Gombin), miasteczka w hrabstwie Waldrode, około 30 kilometrów na północny wschód, w lutym lub marcu 1942 roku, donosił o tym, że pusty pociąg towarowy stoi na stacji kolejowej w Kutnie od dwóch dni. W liście napisano, że Żydzi odmawiają wejścia do pociągu, ale nie wiadomo, jak długo będą mogli się opierać. Stacja kolejowa w Kutnie znajdowała się przed budynkiem Konstancji, zapewniając bezpośrednie połączenie z gettem.
Dokładna trasa i środek transportu tej deportacji pozostają nieznane. Jest prawdopodobne, że Żydzi zostali deportowani pociągiem do Koła, około 50 kilometrów na zachód, gdzie zostali zmuszeni do przesiadki do pociągu wąskotorowego, a następnie przewiezieni dalej do Chełmna. Jednak niektóre źródła mówią o innych środkach transportu, takich jak ciężarówki, które mogły zabrać ich bezpośrednio do Chełmna. Dwa źródła podają, że każdego dnia kilkuset (być może 300 lub 400) Żydów było gromadzonych i zabieranych w kolejności alfabetycznej. Z każdego zakątka getta Żydów ładowano na ciężarówki bez bagażu; ciężarówki te mogły ich zabrać na stację kolejową.
Do kwietnia co najmniej sześć transportów opuściło getto w Kutnie i wyjechało do Chełmna. Transporty zaczęły opuszczać Kutno między 19 a 26 marca — co oznacza, że ​​około 6000 Żydów zostało deportowanych w operacji, która trwała co najmniej sześć dni, być może dłużej. Niemcy deportowali ich do niemieckiego nazistowskiego obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Tam – w samochodach przekształconych na komory gazowe – zostali zamordowani przez Niemców.