Przez 500 lat mieszkańcy Kutna: wyznania mojżeszowego i chrześcijanie tworzyli wspólnie historię naszej „małej ojczyzny”. Kutno i region kutnowski już od XV wieku stały się miejscem do życia Żydów, którzy się tu osiedlali. Gmina żydowska w Kutnie przez cały wiek XVI rozwijała się i nabierała coraz większego znaczenia. Od około połowy XVI stulecia znajdujemy żydowskich kupców z Kutna zajmujących się handlem międzynarodowym. W 1585 roku w Amsterdamie prowadzi swoje interesy kupiec Aszer ben Anszel, którego nazwisko brzmi Kutner, co może wskazywać na jego miejsce pochodzenia.
Upadek gospodarczy Kutna w XVII wieku, będący wynikiem ogólnego kryzysu i zniszczeń związanych z zawieruchami wojennymi oraz falą pogromów żydowskich, które miały miejsce w okolicznych miastach Łęczycy i Gąbinie, osłabiły gminę żydowską na krótki czas. Już w końcu XVII stulecia kutnowski kahał zaliczał się do najliczniejszych na tym obszarze Rzeczpospolitej.
W II połowie XVIII wieku Kutno posiadało stosunkowo dobrze rozwinięte rzemiosło i handel, w którym na czołowe pozycje wysuwała się ludność żydowska.
Kutnowscy Żydzi włączyli się w pierwsze polskie powstanie narodowe. Zachowały się zapiski, że w czasie powstania kościuszkowskiego w 1794 roku jeden z kutnowskich kupców Mosze Ben Szmuel zaopatrywał powstańców w broń oraz przekazał wóz z zaprzęgiem.
Fragment listy (Żydzi) obywateli znakomitych znajdujących się w mieście Kutnie (nie szlachty) na Zgromadzeniach Gminnych głosować mogący, 1808 rok. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie, AMK, sygn. 74.
Na początku XIX wieku podczas zaborów do wybitnie zasłużonych dla Kutna zaliczały się rodziny Hirszbergów, Herszbergów, Zylberbergów, Głąbińskich, Bruckich, Kaliskich. Leon Epstein zbudował w 1865 roku w Kutnie cukrownię Konstancja, a kierowane przez jego ojca Hermana konsorcjum, w latach 1861 – 1862 wybudowało linię kolejową z Warszawy do Bydgoszczy, przeprowadzoną przez Kutno. Na początku XX wieku do rozwoju gospodarczego i rozbudowy infrastruktury miejskiej (m.in. elektryfikacji Kutna) przyczynił się kupiec Nachman Weinsztein, a przedstawiciele żydowskich rodzin Lipskich i Turbowiczów podejmowali szereg działań gospodarczo-finansowych.
Kutnowska gmina żydowska utrzymywała różne instytucje dobroczynne, m.in. gospodę dla ubogich podróżnych, którzy przybywali do miasta – Hachnasat Orchim czy szpital.
Do połowy XIX wieku Żydzi nie posiadali żadnych praw politycznych i obywatelskich. Zamożni Żydzi nie mogli uczestniczyć w zgromadzeniach gminnych, choć uprawniał ich do tego posiadany majątek. W Kutnie, w tym czasie, Żydzi stanowili 67% wszystkich mieszkańców, ale nie mieli prawa zasiadania w radzie miejskiej czy urzędzie municypalnym, przez co byli pozbawieni wpływu na decyzje władz miejskich.
Kutnowscy Żydzi mieli swój udział w ruchu narodowym w 1863 roku: lekarz praktykujący w Kutnie Józef Handelsman podczas powstania styczniowego pełnił funkcję powstańczego naczelnika powiatu gostynińskiego (skazany na 3 miesiące twierdzy, a następnie znajdował się pod surowym nadzorem policyjnym); kupcy: Michał Herc, Izrael Lipski, Abraham Hirszberg, Galewski zaangażowali się w działalność powstańczą, zaopatrując organizację narodową w różne towary i broń (skazani na wysokie kary grzywny).
Spis ulic i nieruchomości (wraz z nazwiskami właścicieli) w Kutnie – stan na 1917 rok.
Gmina Wyznaniowa Żydowska w Kutnie
Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej mieścił się w Kutnie przy placu Piłsudskiego 12.
W 1926 roku w skład majątku trwałego Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Kutnie wchodziły:
– Cmentarz wielkości 3 ha przy ul. Folwarcznej nr 290 (ul. Jana III Sobieskiego);
– Dom parterowy na cmentarzu przy ul. Folwarcznej nr 290 (ul. Jana III Sobieskiego);
– Synagoga Wielka przy ul. Synagoskiej (ul. Bereka Joselewicza);
– Synagoga Mała przy ul. Senatorskiej 143 (ul. Norberta Barlickiego);
– Rzeźnia uboju ptactwa przy ul. Senatorskiej 143 (ul. Norberta Barlickiego);
– Rytualny Zakład Kąpielowy Mykwa przy ul. Senatorskiej 143 (ul. Norberta Barlickiego);
– Budowany dom parterowy przy ul. Senatorskiej 143 (ul. Norberta Barlickiego);
– Dom Modlitwy Chewre Kadisze przy ul. Senatorskiej 143 (ul. Norberta Barlickiego);
– Ustęp murowany przy ul. Senatorskiej 143 (ul. Norberta Barlickiego);
– Plac do rowu przydrożnego około Mykwy przy ul. Senatorskiej 143 (ul. Norberta Barlickiego);
– Rytualne jatki gminne (15 sklepów) przy ul. Warszawskiej 90 (ul. Zamenhofa);
– Dom Modlitwy przy ul. Przeskok (ul. Szaloma Asza i Pereca).
Opracowano na podstawie pisma Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Kutnie do Starostwa w Kutnie z 15.09.1926 roku w sprawie przekazania wykazu nieruchomości stanowiących własność Gminy. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie, SPK 24, sygn. 317, k.28.
REJESTR CZŁONKÓW GMINY WYZNANIOWEJ ŻYDOWSKIEJ W KUTNIE W 1930 ROKU
Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie, SPK 24, syg. 364.