Cmentarz żydowski w Kutnie

Cmentarz żydowski jest położony na wzniesieniu pomiędzy ulicami: Sobieskiego, Zdrojową i Tarnowskiego. Trudno obliczyć ilość dokonanych tu pochówków, w latach przedwojennych były tu tysiące nagrobków – „las macew”. Wśród nagrobków wyróżniał się ohel znanego rabina Israela Yehoshuy Trunka. Do jego grobu pielgrzymowali pobożni Żydzi, zanosząc prośby o zdrowie i powodzenie w życiu osobistym.

Cmentarz żydowski w Kutnie powstał w XVI wieku i funkcjonuje w tym samym miejscu od czasu jego założenia, aż do dnia dzisiejszego. Pierwotny cmentarz znajdował się na wzgórzu obecnego cmentarza w jego wschodniej części. Rozszerzał się w kierunku zachodnim – powiększony w 1793 r., a następnie w 1929 r.  i w tych granicach nekropolia istnieje do czasów współczesnych.

Najstarszą znaną mi mapą, na której został zaznaczony  cmentarz żydowski w Kutnie, jest mapa Prus Południowych z 1793 r., na której  jej autorzy: Gilly i Cron opisali go nazwą „Juden Kirchoff”.  Oznacza to, że cmentarz żydowski w Kutnie funkcjonował na długo  przed tą datą.

W 1793 r. istniejący już od XVI wieku cmentarz został powiększony o zakupione  w tym celu działki. W tym czasie trwała jeszcze budowa Wielkiej Synagogi. Rozpoczęto ją około 20 lat wcześniej i przerwano z powodu braku pieniędzy. Zakończono ją dopiero w 1799 r. Jak już wcześniej wspomniano, społeczność żydowska musiała pożyczyć pieniądze, aby powiększyć teren cmentarza. W 1800 r. populacja społeczności żydowskiej w Kutnie wynosiła około 1000 osób − dwie trzecie populacji miasta − i wydaje się, że zakup następnej działki ziemi powiększającej teren cmentarza był pilniejszy niż zakończenie budowy Wielkiej Synagogi. Cmentarz w granicach z 1793 r. miał zachować te granice przez prawie 140 lat.

W Aktach Burmistrza miasta Kutna dotyczących przywilejów miasta Kutna z lat 1820–1861 odnajdujemy zapis o wielkości cmentarza żydowskiego w Kutnie. Dane te zapisane są  w Wykazie pomiaru gruntów należących do Miasta Kutna. Wpisany tam został, obok cmentarza katolickiego (4 morgi 82 pręty) i ewangelickiego (218 prętów), cmentarz żydowski w Kutnie o powierzchni 2 morgi i 97 prętów.

W kopii Tabeli likwidacyjnej zatwierdzonej dla mieszkańców miasta Kutna 11 lipca 1868 r. wpisany został, obok cmentarza katolickiego i ewangelickiego, cmentarz żydowski w Kutnie o powierzchni 2 morgi i 97 prętów. Potwierdza to dane zawarte we wcześniejszym dokumencie – Wykazie pomiaru gruntów do Miasta Kutna należących z lat 1820–1861. Warto w tym miejscu, dla porównania wielkości poszczególnych lokalizacji, zwrócić uwagę na to, że powierzchnia Starego Rynku wynosiła w tym czasie 2 morgi 108 prętów, Nowego Rynku – 1 morgę 272 pręty, a Zduńskiego Rynku – 1 morgę 61 prętów. Tabele likwidacyjne dotyczące majątków prywatnych, instytutowych i majorackich były dokumentami uwłaszczeniowymi i stanowiły dowód prawny własności.

W 1929 roku Gmina Wyznaniowa Żydowska w Kutnie dokupiła kilka działek ziemi, aby powiększyć teren cmentarza. Po kilku latach Gmina wybudowała ogrodzenie wokół nowej części – mur z czerwonej cegły.

 

Szalom Asz tak opisywał kutnowski cmentarz żydowski: „Stary cmentarz położony jest na wzgórzu, a nagrobki ocienione są drzewami. Pod każdym drzewem jest nagrobek, pod każdym nagrobkiem śpi dusza, a wszystkie spoglądają w dół na miasteczko. Grób każdego rabina otoczony jest grobami członków jego gminy, tak że można liczyć pokolenia według grobów rabinów. Część imion zmarłych słyszy się jeszcze pośród żywych. Niektóre imiona zostały wyryte w kamieniu i drewnie miasteczka, w jego uliczkach i podwórkach… Cisza panuje na cmentarzu” (Szalom Asz, Miasteczko, Towarzystwo Przyjaciół Janowca nad Wisłą, Janowiec na Wisłą 2003, s. 166).

Napis na macewie Mojsze Asza, ojca Szaloma Asza (tłumaczenie z hebrajskiego Yosef Kutner) głosi:

Mosze Asz
Nasz drogi i szanowany ojciec
Człowiek stary, syt swych lat
Działał na rzecz ubogich
Umiłował sprawiedliwość i uczciwość
W sumie przeżył 82 lata swojego życia
Nasz Pan i nauczyciel Mosze, syn
Naszego Pana i nauczyciela Cwi Natana bł. p.
Zmarł dnia 24 Menachem Av
Roku 5665 (25 sierpnia 1905).

Podczas okupacji Niemcy zniszczyli cmentarz żydowski w Kutnie, ohel Trunka, dom przedpogrzebowy, bramę i mur z czerwonej cegły, którym był w całości otoczony. Zdemontowali kamienne nagrobki z cmentarza żydowskiego w Kutnie. Wykorzystali je do utwardzania chodników, placów i podwórek domów.

Nie jest znana liczba osób zamordowanych przez Niemców. Codziennie wywożono zmarłych lub zamordowanych w getcie ludzi na cmentarz żydowski w Kutnie i tam odbywał się ich pochówek. Żydów kopiących groby Niemcy zabijali na miejscu. Niemcy w czerwcu 1940 roku na terenie nieczynnej cukrowni „Konstancja” utworzyli Judenlager – obóz dla Żydów, w którym uwięzili od 7000 do 8000 osób – Żydów z Kutna i z okolicznych miejscowości. Warunki panujące w getcie były straszliwe. Na terenie fabryki znajdowały się od dawna nieremontowane hale fabryczne oraz pięć jednopiętrowych budynków. Ludzie mieszkali pod gołym niebem, budując prowizoryczne zadaszenia. Panowała ciasnota, głód, nędza, terror i odbywały się egzekucje. W 1941 roku wybuchła epidemia duru plamistego, w wyniku której zmarło ponad 500 chorych. Codziennie wywożono zmarłych lub zamordowanych w getcie ludzi na cmentarz żydowski w Kutnie i tam odbywał się ich pochówek. Żydów kopiących groby Niemcy zabijali na miejscu. Cmentarz ten był także miejscem zbiorowych egzekucji Żydów.

 

Wiosną 1942 roku wszyscy Żydzi z getta w Kutnie zostali wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu natychmiastowej zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Tam – w samochodach przekształconych w komory gazowe – zostali zamordowani przez Niemców.

Ocalali z Holokaustu kutnowscy Żydzi zaprojektowali i wykonali pomnik ofiar Zagłady, który postawili na cmentarzu żydowskim w Kutnie. Była to stylizowana na macewę płyta z Gwiazdą Dawida w zwieńczeniu i napisem w językach hebrajskim i polskim: Wieczna pamięć zamordowanym Żydom przez zbirów hitlerowskich, co spoczywają w bratniej mogile. Cześć Waszej pamięci! Uroczystość zgromadziła społeczność żydowską nie tylko z Kutna, ale z całego kraju. Przybyli ocalali z Krośniewic, Żychlina, Dąbrowic, a także ci, którym udało się wrócić ze Związku Radzieckiego. Piątego dnia po uroczystości żałobnej pomnik upamiętniający prawie 8000 kutnowskich Żydów – ofiar Zagłady, został potłuczony i zniszczony przez „nieznanych sprawców” – mieszkańców Kutna.

Nieliczni żydowscy mieszkańcy Kutna, którzy przeżyli Zagładę (spośród ponad 7000 Żydów) i wrócili do swojego miasta, z bólem patrzyli na zniszczony przez Niemców cmentarz żydowski, na którym pochowane były ich rodziny, przodkowie wielu tysięcy Żydów zamieszkujących w Kutnie od wieków. Trudne do zniesienia było dla nich, że nie mogli pójść na groby swoich bliskich zamordowanych przez Niemców (bo nie było ich mogił), bolesne było patrzenie na profanację grobów ich przodków pochowanych na cmentarzu kutnowskim. Zabranie macew z cmentarza żydowskiego w Kutnie, jego dewastacja przez Niemców, sprawiły, że nie można było trafić na grób własnej rodziny, chodząc po terenie pozbawionym znaków szczególnych, jakim są nagrobki. A cmentarz żydowski w Kutnie dalej był dewastowany i profanowany. Mieszkańcy Kutna przychodzili na cmentarz żydowski i kradli z terenu cmentarza ziemię, piasek, żwir. I jak by nie nazwać tego, co kradli, to w tej ziemi, piasku czy żwirze były szczątki ludzkie. Kutnowscy Żydzi poprzez Szmula Weintrauba zwrócili się do najwyższego miejskiego organu władzy, jakim była wówczas Miejska Rada Narodowa w Kutnie, z prośbą o pomoc w ukróceniu tego procederu. Po dyskusji uznano jednogłośnie, że powyższa sprawa nie należy do kompetencji Miejskiej Rady Narodowej.

Mimo wielokrotnych próśb żydowskich mieszkańców Kutna, a także różnych, a nawet sprzecznych decyzji władz samorządowych miasta i powiatu, urzędnicy nie podjęli ostatecznej decyzji w sprawie wydobycia macew z powierzchni dróg, chodników i podwórek Kutna. Sprawa po upływie pół roku była niezałatwiona. Analiza treści protokołów Miejskiej Rady Narodowej w Kutnie z następnych lat nie daje odpowiedzi na pytanie, jak rozwiązano ten problem.

W 1948 roku Komitet Żydowski w Kutnie przekazał Ochotniczej Straży Pożarnej w Kutnie nieruchomość przy ul. Barlickiego 48 (wraz z zabudowaniami, czyli Domem nauki Bet midrasz – Synagogą Małą, Rytualnym Zakładem Kąpielowy Mykwa, domem parterowym, Domem Modlitwy Chewre Kadisze), rzeźnią uboju ptactwa, o łącznej powierzchni 7684 m2, w zamian za wykonanie ogrodzenia cmentarza żydowskiego w Kutnie. Komitet Żydowski w Kutnie przekazał prawa do nieruchomości Ochotniczej Straży Pożarnej w zamian za ogrodzenie cmentarza. Postanowienia umowy nie weszły w życie. Budynek pozostał w użytkowaniu Ochotniczej Straży Pożarnej w Kutnie, natomiast cmentarz żydowski w Kutnie nie został ogrodzony.

Andrzej Urbaniak, wieloletni dyrektor Muzeum Regionalnego w Kutnie i prezes Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej wraz z kutnowskimi społecznikami po żmudnych poszukiwaniach, przeprowadzonych trudnych rozmowach z mieszkańcami Kutna, w 1988 roku odzyskał kilkadziesiąt macew, w części potłuczonych – z podwórek, ulic, ogródków. Odnalezione nagrobki z cmentarza żydowskiego w Kutnie są przechowywane w Muzeum Pałac Saski w Kutnie.

W 1992 roku cmentarz żydowski w Kutnie, usytuowany pomiędzy ulicami: Tarnowskiego – Zdrojowa – Sobieskiego, został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa łódzkiego pod numerem rejestru 635. Wniosek do Oddziału Wojewódzkiego w Płocku Państwowej Służby Ochrony Zabytków złożył Urząd Miejski w Kutnie. Wojewódzki Konserwator Zabytków w Płocku w uzasadnieniu wydanej decyzji w sprawie wpisania cmentarza żydowskiego w Kutnie do Rejestru Zabytków Dobra Kultury stwierdził, że: „cmentarz został założony przed 1793 rokiem, w czasie II wojny światowej został całkowicie zniszczony. Mimo że nie zachowały się żadne pomniki «in situ», teren cmentarza wpisuje się do rejestru zabytków ze względu na jego sakralny charakter, bowiem pozostał on nadal miejscem spoczynku zmarłych wyznania mojżeszowego. Społeczność żydowska, stanowiąca do 1939 roku do 75% mieszkańców miasta, miała istotne znaczenie dla historii i rozwoju Kutna”.

https://zabytek.pl/pl/obiekty/kutno-cmentarz-zydowski

https://zabytek.pl/pl/obiekty/kutno-cmentarz-zydowski

https://zabytek.pl/pl/obiekty/kutno-cmentarz-zydowski

https://zabytek.pl/pl/obiekty/kutno-cmentarz-zydowski

Powstała publikacja pt. Broken Memories. Remains from the Jewish Cementery in Kutno najpierw w wersji PDF, a później w formie papierowej (2022). Publikację  można nieodpłatnie pobrać ze strony internetowej http:

http://jewish.kutno.free.fr/docs/BM/BM.pdf

 

Publikacja „Historia cmentarza żydowskiego w Kutnie” do bezpłatnego pobrania tutaj:

Katalog wystawy edukacyjnej „Historia cmentarza żydowskiego w Kutnie” do bezpłatnego pobrania tutaj: