Cmentarz żydowski w Krośniewicach znajduje się w zachodniej części miasta przy ul. Poznańskiej 19. Jest ogrodzony i obejmuje obszar 7713 m2
Nekropolia prawdopodobnie powstała około połowy XVIII wieku, w okresie tworzenia się miejscowej gminy żydowskiej. W Tabeli likwidacyjnej zatwierdzonej dla mieszkańców Krośniewic 11 lipca 1868 r. wpisany został, obok cmentarza katolickiego, cmentarz żydowski o powierzchni 136 i 275 prętów. Tabele likwidacyjne dotyczące majątków prywatnych, instytutowych i majorackich były dokumentami uwłaszczeniowymi i stanowiły dowód prawny własności.
Kopia Tabeli likwidacyjnej dla mieszkańców Krośniewic zatwierdzona 11 lipca 1868 r. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie, AMK sygn. 839.
Tabele likwidacyjne stały się podstawowym dokumentem uwłaszczeniowym realizującym ukaz z 1864 r. Zgodnie z postanowieniami Komitetu Urządzającego, powołanego do ogólnego nadzoru nad realizacją reformy rolnej, projekty tabel likwidacyjnych sporządzali właściciele dóbr lub ich pełnomocnicy. Ostatecznego zatwierdzenia dokonywała Centralna Komisja do Spraw Włościańskich. Z zatwierdzonego egzemplarza, który pozostawał w Komitecie Urządzającym, sporządzano kopie, z których jedną przekazywano na przechowywanie w archiwum rządu gubernialnego a drugą właścicielom majątku i sołtysom. Sporządzane były między innymi dla wsi i miast prywatnych, określających rozmiary gospodarstw chłopskich. Tabele likwidacyjne zawierają numery kolejne i nazwiska właścicieli osad, ich powierzchnie z podziałem na poszczególne rodzaje użytków, prawa do serwitutów i wysokość odszkodowania dla właścicieli ziemskich z tytułu likwidacji służebności. Tabele likwidacyjne sporządzane były w języku rosyjskim. Pierwsza strona oprócz godła Rosji zawierała nazwę wsi. W oryginale wyszczególniono rubryki: teren zajęty pod budynki z ogrodami, pod pola, pod łąki, pod wygony oraz nieużytki. Otrzymywany wypis z tabeli był dowodem praw własności do ziemi. Jeszcze w okresie międzywojennym w sprawach spadkowych i innych majątkowych powoływano się na te tabele. Miarami powierzchni były: morga i pręt. Morga to 0,56 ha. Na morgę składało się 300 prętów. Tabela likwidacyjna zawiera również zapisy dotyczące ziemi wspólnej: pastwiska, cmentarze parafialne oraz w rubryce nieużytki podawano drogi i rowy.
W okresie drugiej wojny światowej, podczas okupacji, cmentarz został zniszczony przez Niemców, nagrobki wykorzystano do utwardzania dróg i chodników.
KC – Karta cmentarza: cmentarz żydowski; Nr karty: 7312; Data dokumentu: 1996-01-01; Autor: D.Kołodziej; Zasób: Ewidencja zabytków nieruchomych; Identyfikator: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_10_EN.40263; domena publiczna
Cmentarz żydowski w Krośniewicach po zniszczeniach dokonanych przez Niemców w czasie okupacji, doświadczył także złego traktowania przez mieszkańców Krośniewic od 1945 roku aż do współczesności…
W zbiorach Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie są świadczące o tym dokumenty:
I – Wniosek Biura Gromadzkiego Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Krośniewicach z dnia 25 września 1965 roku w sprawie zamknięcia cmentarza grzebalnego byłej gminy żydowskiej.
Na terenie Gromady Krośniewice na gruntach P.G.R. [Państwowe Gospodarstwo Rolne] Błonie znajduje się cmentarz grzebalny byłej gminy żydowskiej, który z uwagi na pełne zlikwidowanie go przez okupanta Niemców od 1942 roku jest już całkowicie nieczynny. Niemcy w 1942 roku rozebrali wszelkiego rodzaju pomniki, z których pozakładali chodniki w Krośniewicach i do 1944 roku cmentarz ten był uprawiany przez Niemców to jest byłego burmistrza niemieckiego miasta Krośniewice. Poza tym rozgrodzono go gdzie obecnie stanowi pole nie uprawiane zarośnięte chwastami i różnego rodzaju trawami. Cmentarz powyższy składa się z części grzebalnej o powierzchni 0,87 ha, drogi o pow. 0,11 ha oraz gruntów ornych 0,52 ha, które to grunty wraz cmentarzem użytkuje obywatel Szymczak Józef mieszkaniec miasta Krośniewice pracownik poczty. Użytkowanie tych gruntów nastąpiło w porozumieniu z pełnomocnikiem żydowskim który powierzył mu zarazem opiekę i nadzór nad częścią grzebalną cmentarza, stanowiącą pow. 0,87 ha. Likwidacja powyższego cmentarza wiąże się również z tym, że PGR Błonie ma poważnie zepsute pole i nie może w prawidłowy sposób pracować przy wykonywaniu orek czy siewów ponieważ cmentarz ten stanowi koło jajkowate i znajduje się w głębi pola połączonego drogą od autostrady Krośniewice – Kłodawa. Przy drodze prowadzącej do cmentarza z prawej strony znajdują się grunta orne o pow. 0,52 ha, a użytkowane pod uprawy rolnicze. Teren cmentarza grzebalnego, który zatracił charakter grzebalny jest nie uprawiany a stanowi odłóg leżący bezczynnie. Z uwagi również na brak ludności żydowskiej w mieście Krośniewice i pobliskich okolic nie zachodzi żadna potrzeba go utrzymywania jako cmentarza.
W związku z powyższym Biuro Gromadzkie działając na podstawie art. 1 ust. 4 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 roku o cmentarzach i chowaniu zwłok /Dz.U. nr 11, poz.62 z 1959 roku; jak również pisma okólnego nr 24 Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z dnia 11 maja 1960 roku oraz pisma Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Kutnie Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej z dnia 16 września 1965 roku GKM-III-5/17/65 wnosi na dzisiejszym posiedzeniu o podjęcie uchwały o zamknięciu wyżej opisanego obiektu ze względu na charakter zatracenia swego przeznaczenia, to jest cmentarza grzebalnego zwłok od 1962 roku. Powyższy wniosek przedkłada się pod analizę i zatwierdzenie.
Krośniewice, dnia 25 września 1965 roku.
Sekretarz Gromadzki
II – Uchwała nr 6/8/65.
Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Krośniewicach powiatu kutnowskiego z dnia 25 września 1965 roku w sprawie zamknięcia cmentarza żydowskiego.
Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Krośniewicach na posiedzeniu swym w dniu 25 września 1965 roku zapoznaniu się z wnioskiem Sekretarza Biura Gromadzkiego w przedmiocie zamknięcia cmentarza żydowskiego na skutek zatracenia charakteru grzebalnego, działając na podstawie art.55 ust.3 ustawy z dnia 25 stycznia 1958 roku o radach narodowych (Dz.U.nr.29, poz. 172 z 1963 roku) oraz art.1 ust. 4 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 roku o cmentarzach i chowaniu zwłok (Dz.U. nr 11 poz. 62 z 1959 roku), jak również pisma okólnego nr 24 Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z dnia 11 maja 1960 roku w sprawie przedkładania wniosków o zamykaniu i likwidacji cmentarzy, postanawia co następuje:
1.Wystąpić z wnioskiem o zamknięcie cmentarza byłej gminy żydowskiej położonego w Błoniu Gromady Krośniewice powiatu kutnowskiego o pow. 0,87 ha terenu grzebalnego i 0,63 ha gruntów użytkowych to jest 0,11 ha drogi i 0,52 ha gruntów ornych użytkowanych przez obywatela Szymczaka Józefa zamieszkałego Krośniewice z uwagi, że obiekt ten zatracił charakter grzebalny już od 1942 roku.
Integralną część do niniejszej uchwały stanowią:
a) wniosek Sekretarza Biura Gromadzkiego o zamknięcie cmentarza zawierający szczegółowe uzasadnienie potrzeb zamknięcia.
b) opis cmentarza w chwili postawienia wniosku o je go zamknięcia z podaniem daty ostatniego pochowania zwłok na cmentarzu.
c) odrys planu sytuacyjnego cmentarza z wraz gruntami przyległymi, a stanowiącymi całość własności byłej gminy żydowskiej.
Wykonanie powyższej uchwały powierza się Sekretarzowi Biura Gromadzkiego.
Sprawozdanie z wykonania niniejszej uchwały przedłoży Sekretarz Gromadzki po wydaniu decyzji przez właściwe organy władzy stopnia wyższego.
Członek Prezydium;
/Jan Smolczewski/
Przewodniczący G.R.N
/Eugeniusz Szadkowski/
Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Krośniewicach, protokoły z 1965 roku
Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Płocku Oddział w Kutnie, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Krośniewicach, protokoły z 1965 roku
Na karcie cmentarza żydowskiego w Krośniewicach na stronie zabytek.pl widnieje zapis, że wiosną 1996 roku przeprowadzono prace porządkowe bez uzgodnienia ze Społecznym Komitetem Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce i Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Płocku. Nekropolia ta znajduje się w spisie zabytków Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Prawdopodobnie na początku 1996 roku na teren cmentarza żydowskiego w Krośniewicach ktoś wyrzucił duże ilości gruzu. 13 maja 1996 roku Wojewódzki Konserwator Zabytków w Płocku skierował wniosek do Prokuratury Rejonowej w Kutnie o ściganie przestępstwa.
Następnie czytamy na karcie cmentarza, że w okresie od maja do lipca 1996 roku Państwowa Służba Ochrony Zabytków Oddział Wojewódzki w Płocku oraz Wojewódzki Konserwator Zabytków dokonali trzech lustracji terenu cmentarza. W trakcie ostatniej lustracji Państwowa Służba Ochrony Zabytków Oddział Wojewódzki w Płocku oraz Wojewódzki Konserwator Zabytków w dniu 10 lipca 1996 roku przeprowadzili inspekcję terenową cmentarza żydowskiego w Krośniewicach. Komisja stwierdziła, że wykonany z gruzu z wmontowanymi fragmentami macew należy uzupełnić od strony prawej dla stworzenia jednolitej powierzchni (dwie macewy należy odwrócić, gdyż zostały wmontowane odwrotnie), zaś ściana tylna winna być przysypana ziemią lub drobnym żwirem celem uzyskania właściwego efektu estetycznego.
I tak składowisko gruzu pozostało do dnia dzisiejszego na cmentarzu żydowskim w Krośniewicach.
Fot. Bożena Gajewska. Z archiwum domowego autorki.
Cmentarz żydowski w Krośniewicach. Fot. Bożena Gajewska. Z archiwum domowego autorki.
Tablica zamocowana przy wejściu na teren cmentarza żydowskiego w Krośniewicach.
Fot. Bożena Gajewska. Z archiwum domowego autorki.
W 2014 r. z inicjatywy Sola Rosenkranza, przy zaangażowaniu Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego oraz US Commission for the Preservation of the America’s Heritage Abroad, cmentarz został uporządkowany i otoczony ogrodzeniem z betonowych elementów prefabrykowanych. Przy bramie umieszczono tablicę upamiętniającą społeczność żydowską Krośniewic. Prace sfinansowano z funduszy Sola Rosenkranza oraz członków jego rodziny. Uroczystość odsłonięcia tablicy odbyła się w dniu 21sierpnia 2014 roku. W 2015 roku wykonano drogę dojazdową ze środków Gminy Krośniewice.
Sol Rosenkranz urodził się 16 lutego 1918 roku w Grabowie (powiat łęczycki, województwo łódzkie). Dwa lata później jego rodzina przeniosła się do Krośniewic i zamieszkali przy ul. Kutnowskiej 2, w domu, który był ich własnością. W czasie okupacji był więźniem getta w Krośniewicach, obozów koncentracyjnych i uczestnikiem „marszów śmierci”. W 1945 roku powrócił do Krośniewic, ale ze względu wrogość, agresję i atmosferę antysemicką wyjechał, podobnie jak inni Ocalali. Mieszkał z Rodziną w Stanach Zjednoczonych. Zmarł w wieku 101 lat w 2019 roku.
Na stronie Funduszu Cmentarza Żydowskiego w Krośniewicach widnieje informacja, że w hołdzie dla ukochanego ojca, Joel i Rita Rosenkranz otworzyli Sol Rosenkranz Memorial Matching Fund.
Fundusz ma na celu zapewnienie ciągłej opieki nad dziedzictwem cmentarza żydowskiego w Krośniewicach. Fundusz koncentruje się na corocznej konserwacji obejmującej ostrożne przycinanie krzewów i drzew oraz utrzymanie w dobrym stanie technicznym ogrodzenia cmentarza.
Cmentarz żydowski w Krośniewicach znajduje się pod opieką Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
Fragment nasypu z macewami na cmentarzu żydowskim w Krośniewicach.
Ze zbiorów Muzeum im. Jerzego Dunin-Borkowskiego w Krośniewicach.
Macewy złożone w nasypie na cmentarzu żydowskim w Krośniewicach. Ze zbiorów Muzeum im. Jerzego Dunin-Borkowskiego w Krośniewicach.
Macewy złożone w nasypie na cmentarzu żydowskim w Krośniewicach.
Fot. Bożena Gajewska. Z archiwum domowego autorki.
