Władysław Hirszberg i jego rodzina
Władysław Hirszberg pochodził z rodziny od kilku pokoleń mieszkającej w Kutnie. Był kutnowskim biznesmenem – kupcem, handlowcem, właścicielem domu bankierskiego, który był usytuowany w jego kamienicy przy placu Piłsudskiego 18 (wcześniej Nowy Rynek 39 c). Wcześniej tą profesją zajmował się jego ojciec Emanuel Hirszberg.
Przed 1939 rokiem w II Rzeczypospolitej składki na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej (kahału) były obowiązkowe dla wszystkich osób pochodzenia żydowskiego zamieszkujących teren danej gminy, o ile nie zrzekły się one przynależności wyznaniowej.Wysokość składki była uzależniona od zamożności członka gminy. Corocznie sporządzano spisy członków i dokonywano wymiaru składek na podstawie dochodów (tzw. listy składkowe).Władysław Hirszberg w 1926 roku płacił składkę w wysokości 150 zł, w 1927 roku w wysokości 750 zł, w 1929 roku w wysokości 750 zł (innych danych brak).
Nieruchomość będąca własnością Władysława Hirszberga to była duża, okazała kamienica stojąca w centrum Kutna. W domu bankiera mieszkało wielu wybitnych Żydów. Wśród nich był Kincler, naczelny lekarz biednej ludności Kutna.
Władysław urodził się w Kutnie w dniu 13 maja 1881 roku. Był synem Nusena Majlicha vel Emanuela i Cerychji vel Celiny (Cesi) z domu Saks (Zaks).
Gdy w 1915 (lub 1916 roku) gmina wyznaniowa żydowska w Kutnie utworzyła kuchnię dla ubogich, w dzieło to zaangażował się Władysław Hirszberg. Jak w każdej instytucji filantropijnej, istniało zapotrzebowanie na oddanych pracowników, którymi byli także: Margulis, syn płockiego producenta maszyn rolniczych, Timkowski oraz kobiety: siostry Lipa i Pola Bromberg, Jadwiga Opatowski, Róża i Mania Rabinowicz, Hela Elbaum, Hinde Majranc, Sabine Sztrom-Halbersztat, Sala Kibel (żona dr. Goldmana), Berta Moszkowicz i Rebecca Benenson.
Był członkiem Stowarzyszenia Dobroczynnego „Gemiłus Chesed” w Kutnie. Decyzją Urzędu Wojewódzkiego Warszawskiego (Wydziału Społeczno-Politycznego) z 27 grudnia 1937 roku Władysław Hirszberg został kuratorem tego Stowarzyszenia. Celem Stowarzyszenia było niesienie pomocy niezamożnym Żydom, mieszkańcom Kutna poprzez udzielanie pożyczek bezprocentowych dla polepszenia ich bytu gospodarczego. W Komitecie Budowy Gmachu dla Szkoły Żydowskiej w Kutnie został wybrany na wiceprezesa. Komitet powstał w 1933 roku i miał na celu budowę gmachu szkolnego dla Towarzystwa Szkół Żydowskich w Kutnie.
Za datę jego śmierci uznano dzień 17 lipca 1940 roku. Według relacji świadków Władysław Hirszberg zmarł śmiercią naturalną w Warszawie (było to jeszcze przed utworzeniem przez Niemców getta w Warszawie). Został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie (sektor 28 rząd 12 numer 5).
https://cemetery.jewish.org.pl/id_74998/info/back_1:0/_W%C5%82adys%C5%82aw_Hirszberg.html
Władysław Hirszberg miał żonę Malwinę vel Matyldę Hirszberg, z domu Ferster. Malwina była córką Henryka vel Hersza Fiszela i Frajdli. Urodziła się w Łodzi w dniu 17 października 1888 roku. Była szatynką średniego wzrostu, miała oczy piwne, a twarz owalną. Malwina Hirszberg została zamordowana w Treblince.
Władysław i Malwina Hirszbergowie mieli córkę Anielę Leonię, która urodziła się 8 października 1911 roku w Kutnie. Córka Hirszbergów ocalała z Holokaustu. Po zakończeniu II wojny światowej postawiła rodzicom nagrobek na cmentarzu żydowskim. Grób matki jest symboliczny.
Matką Władysława Hirszberga była Cerychja vel Celina (Cesia) Hirszbergowa. Jej rodzicami byli: Lebel (Lajb) Saks (Zaks) i Leontyna (Chaja) z domu Rozencwajg. Celina urodziła się w Łodzi 13 sierpnia 1859 roku. Była wysokiego wzrostu, twarz miała owalną, oczy niebieskie, a włosy szpakowate. Zamieszkała: Kutno, Nowy Rynek 39 c, którego to domu była właścicielką. W Łodzi mieszkała przy ul. Piotrkowskiej 68. Jej zawód został określony w dokumentach, podobnie jak innych starszych kobiet będących wdowami: „przy dzieciach”. A gdy kobieta miała męża, to jej zawód był opisywany: „przy mężu”… Celina w lipcu 1922 roku była wdową, jej mąż Emanuel zmarł wcześniej. Taką informację podała, starając się o paszport. Planowała wyjazd do Niemiec, do Kudowy na kurację. Podczas okupacji niemieckiej wyjechała z Kutna do Łodzi, została uwięziona w getcie, gdzie zmarła 13 marca 1944 roku o godz. 14.30. W łódzkim getcie mieszkała przy ulicy „34” nr 11/8.
W domu przy ul. Nowy Rynek 39 (plac Piłsudskiego 18) mieszkali także inni członkowie rodziny Hirszberg: Abram Hirszberg, urodzony w Kutnie 23 marca 1892 roku. Był synem Pinkusa i Chany. Miał niebieskie oczy, wzrost średni, twarz szczupłą, włosy blond. W 1922 roku był żonaty. Był handlowcem, właścicielem sklepu. W 1922 roku starał się paszport na wyjazd do Niemiec w sprawach handlowych. Powiatowa Komenda Uzupełnień w Kutnie wyraziła zgodę na jego wyjazd. Urząd Skarbowy w Kutnie wydał zaświadczenie, że Abram Hirszberg nie zalega w podatkach skarbowych. Tu także mieszkała Blima Hirszberg, z domu Baba-Fuks, córka Szmula i Sury. Urodzona 1 lutego 1894 roku w Kutnie, pochodzenia mieszczańskiego. W 1923 roku była mężatką – być może żoną Abrama…
Przed 1939 rokiem, podobnie jak dzisiaj, aby wybudować, a potem przebudować jakąś nieruchomość, trzeba było złożyć odpowiednie dokumenty i uzyskać zgodę na powyższe. Także mieszkańcy Kutna ubiegali się o stosowne zezwolenia w Magistracie Miasta Kutna…
Władysław Hirszberg, właściciel nieruchomości przy placu Piłsudskiego 18 (czyli obecnej siedziby Urzędu Miasta Kutno) złożył projekt dotyczący przebicia otworu wystawowego w sklepie, w domu murowanym dwupiętrowym położonym w Kutnie przy placu marszałka Józefa Piłsudskiego. Było to w 1935 roku. Stosowne pozwolenie uzyskał i wykonał prace zgodnie z przepisami obowiązującego prawa.
Kamienica Hirszbergów przy placu marszałka Józefa Piłsudskiego 18 przechodziła trudne koleje losu… W 1939 roku po wkroczeniu Niemców do Kutna została zabrana Hirszbergom. Wyrzucono ich z domu, to samo zrobiono z najemcami. Niemcy przebudowali dwa domy mieszkalne przy placu Piłsudskiego 17 (kamienica Asza) i 18 (kamienica Hirszberga) na partyjny budynek NSDAP.
Gdy w 1945 roku Niemcy opuścili Kutno po przegranej II wojnie światowej, władze polskie w tej nieruchomości urządzili siedzibę dla Urzędu Miasta Kutna. I do dzisiaj nieruchomość ta pełni taką funkcję. W roku 2005 podczas remontu dziedzińca Urzędu Miasta w Kutnie znaleziono macewy w tym miejscu. Z zeznań Juliana Pełki (IPN GK 164/2539):
Tenże Schuermann zaprojektował zupełne zniszczenie cmentarza żydowskiego oraz użycie piaskowych nagrobków na wykonanie podjazdów do garaży w siedzibie NSDAP oraz dziedzińców innych partyjniaków, jak też do obudowy gnojowni przy miejskiej stajni, zaś nagrobki z czarnego granitu finlandzkiego i marmuru przesłał do Łodzi w celu maszynowego pocięcia i opolerowania, przygotowując materiał ten do podium dla tańców w tzw. Parkschlopie.
Miasto Kutno zaplanowało na lipiec i sierpień 2005 r. modernizację wewnętrznego dziedzińca urzędu miasta przy placu Piłsudskiego 18. W trakcie prac budowlanych na terenie wewnętrznego dziedzińca znaleziono w ziemi macewy, które w 1940 r. zostały użyte przez Niemców do utwardzenia podjazdów do garaży. Jak już wcześnie wspomniano, w 1940 r. Niemcy przebudowywali dwa domy mieszkalne przy placu Piłsudskiego 17 i 18 w Kutnie na partyjny budynek NSDAP. Po zakończeniu II wojny światowej budynek, obecną siedzibę urzędu miasta, wraz z dziedzińcem od strony ul. Podrzecznej przejęły władze samorządowe. Budynek był rozbudowywany w stronę ul. Podrzecznej począwszy od lat 50. XX w. Zapewne na terenie nieruchomości znajdowała się większa ilość macew, ale polityka władz w tamtych latach nie sprzyjała ratowaniu dziedzictwa żydowskiego.
Tym samym potwierdziły się zeznania Juliana Pełki (technika budowlanego, który w okresie okupacji pracował w miejskim biurze budowlanym) złożone w 1946 r. w Sądzie Grodzkim w Kutnie, że użyto nagrobków z cmentarza żydowskiego do prac przy przygotowaniu siedziby NSDAP. Odnalezione fragmenty macew zostały przekazane do Muzeum Regionalnego w Kutnie (dziś Muzeum Pałac Saski w Kutnie) i zaewidencjonowane pod numerami od 493 do 816.
By bgajewska
