Józef Handelsman  – lekarz, powstaniec 1863 roku.

Urodzony 12 września 1833 roku w Warszawie.

W chwili wybuchu powstania, 22 stycznia 1863 r. powstańczy Rząd Narodowy wydał manifest, w którym ogłosił „wszystkich synów Polski, bez różnicy wiary i rodu, pochodzenia i stanu wolnymi i równymi obywatelami kraju”, 22 czerwca 1863 r. zaś tenże rząd wydał po polsku i po hebrajsku odezwę „Do Braci Polaków wyznania mojżeszowego”, w której potwierdził pełne równouprawnienie Żydów. Rabini, odpowiadając na tę odezwę, wezwali współwyznawców do wsparcia powstańców. Powyższe deklaracje władz naczelnych powstania skierowane do Żydów niewątpliwie zwiększyły ich poparcie dla powstania, pojawiła się nawet gotowość niesienia pomocy dla powstańców. Żydzi należeli do centralnych i terenowych władz powstania. Jesienią 1862 roku Centralny Komitet Narodowy, działający od września jako Tymczasowy Rząd Narodowy, wyznaczył terenowych przedstawicieli władz powstańczych.

Również powiat gostyniński, w skład którego wchodził okręg kutnowski otrzymał takie władze. Warunki wojenne, aresztowania przyczyniały się do zjawiska częstych zmian kierownictwa powstaniem na obszarze powiatu gostynińskiego. Pierwszym naczelnikiem powiatu gostynińskiego był Józef Żegliński – inżynier i architekt, kierował powstaniem do momentu aresztowania w lipcu 1863 roku. Od momentu jego zatrzymania obowiązki naczelnika miasta Kutna i powiatu gostynińskiego zostały rozdzielone. Kolejnymi naczelnikami powiatu byli: Stanisław Dąbski, właściciel ziemski; syn warszawskiego bankiera Mikołaj Epstein; Aleksander Czarnowski, właściciel majątku Łęki oraz Józef Handelsman, lekarz.

Wyrok Audytoriatu Polowego dla Józefa Handelsmana

№ 360 (1825).

Lekarz wolnopraktykujący, żyd, Józef Handelsman brał czynny udział w powstaniu. Na samym początku ruchu złożył rubli pięćdziesiąt na cele rewolucyjne. W r. 1863 wstąpił do organizacji rewolucyjnej i przez parę tygodni pełnił obowiązki naczelnika rewolucyjnego powiatu gostyńskiego. We wrześniu tegoż roku wyjechał za granicę, otrzymawszy polecenie skontrolowania czynności ajentów zajmujących się dostarczaniem broni dla wojsk powstańczych. Raport o lustracji tej przesłał dr. Handelsman komisarzowi województwa mazowieckiego.

Karą normalną za występną tą działalność powinno być pozbawienie wszystkich praw stanu i osiedlenie na Syberji – pisze Audytorjat w wyroku zapadłym 21 października 1865 r. i na to dr. Handelsman skazany zostaje, ale należy mieć na względzie, że oskarżony stawił się dobrowolnie do władz wojskowych, przyznał się do winy, i że za jego wskazówkami i współudziałem osobistym odkopano ukrytą w powiecie gostyńskim broń powstańczą.

Tymi okolicznościami łagodzącymi powodowany, Namiestnik w dniu 11/23 października 1865 r. postanowił: zamiast wymierzonej przez Audytorjat kary osadzić winowajcę w kazamatach twierdzy Dęblinie przez miesięcy trzy i rozciągnąć nad nim dozór policyjny.

Odezwa „Do Braci Polaków Wyznania Mojżeszowego” z 22 czerwca 1863 roku znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Domena Publiczna https://cyfrowe.mnk.pl/publication/22243

W Kutnie pracował jako lekarz w latach 1858-1863 prowadząc prywatną praktykę. Następnie zaangażował się w powstanie styczniowe. W 1866 roku wrócił do Kutna i przez czterdzieści lat pracował w naszym mieście.

Józef Handelsman był jednym z głównych inicjatorów i założycieli Towarzystwa Lekarzy Prowincjonalnych, zrzeszającego  lekarzy z Kutna i Łęczycy. Wraz z Handelsmanem założycielami  tej organizacji byli lekarze: Feliks Arstein i Antoni Troczewski. Organizacja ta powstała w 1894 roku na wzór istniejących Towarzystw Lekarskich, działających w miastach gubernialnych. Zebrania członków Towarzystwa, na których poruszano oprócz problemów naukowych, także sprawy społeczne i narodowe, odbywały się raz, lub dwa razy w ciągu kwartału.

Na fotografii dwór w Nowej Wsi pod Kutnem, której właścicielem w latach 1880-1885 był Józef Handelsman.

Józef Handelsman zmarł 23 marca 1911 roku we Włocławku. Żył 78 lat. Pochowany został w  Warszawie na cmentarzu żydowskim  przy ul. Okopowej, sektor 20, rząd 7, nr 8.

https://cemetery.jewish.org.pl/id_106456/info/back_1:0/_J%C3%B3zef_Handelsman.html

Wykorzystałam informacje zawarte w  publikacji  pt. “Działalność społeczno-polityczna lekarzy związanych z łódzkim “Czasopismem lekarskim” w latach 1899 – 1908″ autorstwa Anny Marek; biogram Józefa Handelsmana autorstwa Jana Bolesława Nycka zawarty I tomie Kutnowskiego Słownika Biograficznego; publikacji „Powstanie styczniowe. Wyroki Audytoriatu Polowego z lat 1863, 11864, 1865, 1866”   zebrane przez Henryka Cederbauma.