Katriel Eizyk
Bracia Katriel i Aron Eizykowie, twórcy największej przed rokiem 1939 szkółki róż w Polsce, pochodzili z żydowskiej rodziny osiadłej w Dobrzyniu nad Drwęcą.
Dobrzyński młynarz, Hersz Eizyk, żonaty z Libą, z domu Krutka, miał czterech synów i dwie córki. Katriel był najstarszy z rodzeństwa, urodził się 24 grudnia 1893 r. w Dobrzyniu.
Katriel, jako najstarszy, odebrał solidne wykształcenie w izraelickiej szkole ogrodniczej w Ahlem pod Hanowerem. Po ukończeniu szkoły Katriel praktykował w Oschatz w północnej Saksonii w zakładzie ogrodniczym, specjalizującym się m.in. w produkcji róż.
W 1912 roku ojciec kupił Katrielowi gospodarstwo w Adamowicach koło Kutna, które wspólnie Katriel i Aron Eizyk objęli we władanie zakładając produkcję róż. Do Kutna bracia trafili w marcu 1912 r. Pierwsze lata w Adamowicach były trudne i ubogie. Bracia jakby zamienili się rolami, do jakich przygotowały ich ukończone szkoły, Katriel – ogrodnik – zajął się w firmie kontaktami, zwłaszcza z zagranicą, eksportem i importem, reklamą, zamówieniami, korespondencją, a Aron – handlowiec – pracami ogrodniczymi w szkółkach i kontaktami z ludźmi w okolicy. Aron wspominał po latach, że brat był w firmie „ministrem spraw zagranicznych”, podczas gdy on – „ministrem gospodarki wewnętrznej”.
Jak napisał Jakub Dolatowski: „To, że wybór miejsca na zakład ogrodniczy i szkółki róż padł akurat na Kutno, starannie i precyzyjnie w rodzinie Eizyków przemyślano. Nie chodziło przy tym, a w każdym razie nie to było podstawowym czy jedynym kryterium, że liczono na wielki, dostępny bez ceł rynek zbytu w Rosji (Kutno, jak i Dobrzyń, leżało w zaborze rosyjskim), a miasto było świetnie skomunikowane ze światem liniami kolejowymi. Podstawowym, choć po latach skutecznie zatartym kryterium wyboru miejsca był charakter lokalnego klimatu. W okolicach Kutna jest bowiem bardzo sucho, a więc, w każdym razie pod względem niedostatku wody, tereny te mogły być namiastką warunków jakie panują w Palestynie, do której wyjeżdżali w owych latach żydowscy osadnicy, w ramach drugiej i trzeciej fali tzw. aliji la-Arec (= wstępowania do Ziemi [Izraela]) i działalności ściśle z aliją związanego choć jeszcze wówczas niesformalizowanego ruchu pionierów, zwanych chalucami. Ruch chalucowy, He-Chaluc, miał za podstawę praktyczną naukę uprawy ziemi, rolnictwa i ogrodnictwa, jeszcze w „kraju wyjścia”. U początku późniejszych wielkich szkółek róż braci Eizyk leżał więc syjonistyczny w duchu zamysł, by uczyć młodych żydowskich pionierów ogrodnictwa.”
Gospodarstwo Ogrodnicze K.Eizyk – Kutno było świetnie zorganizowane, zatrudniało wielu pracowników. Uchodziło za najlepszy zakład produkujący róże w Polsce. Produkcja róż ruszyła w 1912 roku. Z katalogu wydanego na sezon 1938/39 wynika, że w ofercie było ponad 1100 odmian róż (jedyne szkółki, które przekroczyły ilość odmian ponad 1000). W ofercie były również oczka róż, krzewy ozdobne, bzy, byliny, drzewa i krzewy owocowe, krzewy na żywopłoty, w tym, z myślą o Palestynie – brzoskwinie, morele, tamaryszki i winogrono.Eksport róż rozpoczął się wysyłką roślin do Japonii, później doszły do tego i inne kraje, w tym Stany Zjednoczone. Warzywa wożono trzy razy w tygodniu na targ do Łodzi. W ciągu dwudziestu lat II Rzeczpospolitej firma rozwinęła się bardzo, był to czas szczęścia i prosperity.
Szkółka braci Fizyk stała się jedną z czołowych szkółek – wybitnie nowatorskich i specjalistycznych. Bracia Eizyk szczycili się tym, że przodowali w dziedzinie ogrodnictwa. W gospodarstwie funkcjonowała chłodnia-przechowalnia ciętych róż oraz system nawadniania kropelkowego: woda z metalowych baniaków i cystern, zamontowanych wysoko, na odpowiednich rusztowaniach, była rozprowadzana po kwaterach grawitacyjnie, zakopanymi w ziemi metalowymi rurkami z nawierconymi bardzo małymi otworkami. Każdego ranka Katriel robił obchód gospodarstwa, doglądał wyników szczepień i okulizacji, kontrolował kwatery róż, pola cebuli i ogórków.
W czasie I wojny światowej Katriel został na dwa lata zesłany na Syberię.
W 1922 roku Katriel Eizyk poślubił Taubę z Mowszowiczów (ur. 24 maja 1897 r.), córkę Moszka-Abrama i Chany-Ryfki z Barcińskich. Małżonkowie mieli troje dzieci: Mosze (Mosza) urodził się 21 kwietnia 1922 r., a bliźnięta, Bencyjon i Tamara, 18 lipca 1927 r.
Katriel w lipcu 1939 roku wyjechał do ZSRR w sprawach handlowych. W ostatnim okresie swojego pobytu przebywał w łagrze w Taszkiencie. Przebywając w ZSRR dostał wiadomość o śmierci żony i dzieci. Tam też poznała Antoninę z domu Żukov (22 listopada 1912 – 9 października 2000), która poprzez małżeństwo z nim wyzwoliła go z obozu. Antonina ukończyła studia rolnicze, specjalizując się w uprawie bawełny; jej mąż poległ na froncie. W obozie, do którego trafił Katriel, Antonina była kierowniczka szkoły średniej dla trudnych chłopców.
Katrielowi i Antoninie po zakończeniu II wojny światowej udało się wyjechać z ZSRR i przyjechali do Polski. 31 grudnia 1948 roku w Łodzi urodził się ich jedyny syn, Izrael Benjamin. Wrócili do Adamowic do gospodarstwa i Arona. Jednak w tym kiedyś szczęśliwym miejscu, Katriel nie był w stanie znieść myśli o losie Tauby i trojga dzieci. Ani brat, ani Antonina nie byli w stanie go uspokoić i odwieść od myśli o wyjeździe. Katriel z żoną i synkiem wyjechali jesienią 1950 r. Dokumenty nakazywały im opuścić Polskę w ciągu miesiąca, licząc od 18 września 1950 r. Wypłynęli z Gdyni statkiem s/s „Protea”. Statek przystosowano, by służył do wywożenia z Europy żydowskich Ocalałych z Holokaustu. Zamontowano w ładowniach koje dla 1000 osób.
W Izraelu Antonina rozpoczęła pracę w Instytucie Naukowym Weizmanna, jednak zrezygnowała z niej, by wychowywać synka. Katriel został „moszawnikiem” w Ganne Jehuda pod Tel-Awiwem, gdzie miał szkółki i sad drzew cytrusowych oraz róże. Był ekspertem w dziedzinie uprawy róż i cytrusów i miał duże uznanie i autorytet jako ogrodnik.
Katriel zmarł na serce 18 września 1957 r. w Ganne Jehuda, na przedmieściach Tel Awiwu.
Wspaniałe opracowanie historii Katriela i Arona Eizyków wykonał Jakub Dolatowski. Więcej można przeczytać tutaj
By bgajewska
