28 maja 2026 roku  na terenie Lasu Rzuchowskiego/Miejsca Pamięci w  Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem odbyła się ceremonia odsłonięcia tablicy upamiętniającej Żydów z centralnej Polski zamordowanych w niemieckim nazistowskim obozie  natychmiastowej zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Wydarzenie to miało szczególne znaczenie dla obecnych podczas ceremonii Potomków społeczności żydowskiej zamordowanej w tym miejscu. Było bolesne, smutne i emocjonalne…

Tablica upamiętnia Żydów z: Brześcia Kujawskiego, Chodcza, Dąbrowic, Gąbina, Gostynina, Izbicy Kujawskiej, Lubienia Kujawskiego, Lubrańca, Kłodawy, Koła, Kowala, Krośniewic, Kutna, Przedcza, Sannik, Włocławka i Żychlina. Napis jest wykonany w czterech językach: polskim, angielskim, hebrajskim i jidysz.

Uroczystość rozpoczęła się przy Pomniku Ofiar Zagłady. Przybyłych gości powitał Bartłomiej Grzanka, kierownik Oddziału Muzeum w Chełmnie. Następnie głos zabrali Marysia Galbraith, profesor Uniwersytetu w Alabamie, przewodnicząca Association of Descendants of Jewish Central Poland (ADJCP) / Stowarzyszenia Potomków Żydów Polski Centralnej (ADJCP) i Lawrence Zlatkin,  członek Stowarzyszenia, który opowiedział o doświadczeniu Zagłady w jego rodzinie: „Mój ojciec urodził się w Żychlinie – jednej z żydowskich społeczności, której mieszkańcy ponieśli śmierć tutaj, w Chełmnie. Mój ojciec Rafael oraz mój wuj Joseph przeżyli, ale moja babcia Dvorah nie miała tego szczęścia. Podobnie jak wielu moich kuzynów, których rodziny mieszkały w Żychlinie od pokoleń. Zostali wywiezieni do Chełmna i zginęli w jednej chwili w marcu 1942 roku. To położyło kres historii Żydów w dużej części Polski. Przed mrokami 1942 roku życie żydowskie w tych regionach rozkwitało, wplatając kluczowe nici w kulturową, duchową i gospodarczą tkankę Polski. Byli sąsiadami, uczonymi i budowniczymi – sklepikarzami, profesjonalistami, rzemieślnikami i rabinami. Moja babcia handlowała owocami, pracując ramię w ramię z lokalnymi rolnikami na wsi. To nie jest odległa historia. To tragedia zaledwie z wczoraj, wciąż żywa w naszej zbiorowej pamięci. Stoję tu dzisiaj jako żywy most łączący mnie z moim ojcem i babcią, niosąc w sobie obowiązek uszanowania ich życia – zarówno jako dumnych Polaków, jak i Żydów”.

Uczestnicy ceremonii przeszli pod Ścianę Pamięci, gdzie Marysia Galbraith i Lawrence Zlatkin w imieniu Stowarzyszenia Potomków Żydów Polski Centralnej odsłonili tablicę. Lawrence  Zlatkin z ADJCP  odmówił  kadisz. Kadisz jest krótką, szczególną modlitwą w języku aramejskim, której celem jest uświęcenie i oddanie czci Bogu. Modlitwa ta ma wiele różnych liturgicznych zastosowań. Jednym z nich jest odmawianie kadiszu przez najbliższych krewnych  zmarłej osoby.

Przedstawiciel Forum Dialogu Bartosz Duszyński odczytał list od Olgi Kaczmarek – dyrektora Forum Dialogu. W liście m.in. podkreśliła, że: „ W Forum Dialogu nieustannie wierzymy, że edukacja o lokalnej historii, zaangażowanie w przywracanie pamięci i budowanie więzi między współczesną Polską a społecznością żydowską są kluczem do budowy lepszej przyszłości.”

W uroczystości wzięło udział kilkunastu członków Association of Descendants of Jewish Central Poland (ADJCP) / Stowarzyszenia Potomków Żydów Polski Centralnej (ADJCP), burmistrzowie, radni oraz inni przedstawiciele społeczności miast i miasteczek, z których  ofiary upamiętniono na tablicy. Złożono  kwiaty, znicze i kamienie. Żychlin reprezentował burmistrz Grzegorz Ambroziak oraz przewodnicząca Rady Miasta Żychlina Agnieszka Sidwa, członkowie Towarzystwa Miłośników Historii Żychlina z prezesem Jackiem Jóźwikiem, uczniowie Zespołu Szkół nr 1 w Żychlinie z opiekunem Anną Chańko. Kutno  reprezentował  Rafał Jóźwiak radny Rady Miasta Kutno, Jolanta Bujalska-Kowalczyk oraz uczniowie Zespołu Szkół nr 2  im. dr Antoniego Troczewskiego w Kutnie z opiekunem Katarzyną Gapińska. Marek Gołębiewski w ramach wolontariatu sfilmował  całą ceremonię.

Dzięki życzliwości pracowników Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem uczestnicy ceremonii mieli możliwość zwiedzić z przewodnikiem Muzeum. Ogromne podziękowania za wszelką udzieloną pomoc i za życzliwość składam dyrektor Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie pani Annie Ziółkowskiej oraz Bartłomiejowi Grzance kierownikowi oddziału tego Muzeum – Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem.

Organizatorem wydarzenia była Fundacja „Przyjaciele i Rodziny Żydowskie Miasta Kutna”, partnerem Association of Descendants of Jewish Central Poland (ADJCP). Projekt został współfinansowany przez Forum Dialogu.

Patronat honorowy nad uroczystością objęły: Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie i Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem.